Mỗi thông tin đều là những mảnh ghép trong bức tranh lớn. Mỗi tấm ảnh đều có nhiều cách hiểu và diễn giải khác nhau, việc phân tích ảnh không chỉ dựa vào yếu tố hình ảnh mà còn phải xem xét môi trường lịch sử, xã hội và văn hoá mà tấm ảnh được tạo ra.
Vì sao một tấm ảnh có nhiều cách hiểu?
Để hiểu rõ và thật chính xác về hình ảnh, cần nắm 2 loại thông tin.
Phân tích ảnh cho đúng: Thế nào là thông tin bên trong và bên ngoài ảnh?
Để hiểu được một tấm ảnh hoặc một dự án ảnh, cần nắm rõ hai loại thông tin:
Thông tin bên trong (nội tại) tấm ảnh: là tất cả những chi tiết, yếu tố xuất hiện trong ảnh. Những chi tiết này giúp người xem hiểu cơ bản về những gì đang xảy ra: ở đâu, như thế nào, thời kì nào?
Bạn cũng không nên bỏ qua Tựa đề hoặc chú thích của tấm ảnh, vì đây chính là chìa khoá (đầu tiên) giúp bạn giải mã tấm ảnh.
Ví dụ: Bức ảnh phong cảnh thiên nhiên
Tấm ảnh chụp một một ngọn núi. Thông tin bên trong của tấm ảnh này có thể là:
- Vị trí địa lý: Để hiểu rõ hơn, bạn cần biết núi này nằm ở đâu, có thể là một ngọn núi nổi tiếng hoặc có ý nghĩa đặc biệt trong văn hóa địa phương.
- Thời gian và mùa: Bức ảnh có thể đang chụp vào mùa gì và thời gian cụ thể trong ngày, điều này có thể tạo ra ánh sáng và màu sắc đặc biệt.
- Ý nghĩa tâm linh hoặc tượng trưng: Cảnh bình minh có thể mang theo ý nghĩa tâm linh, khởi đầu mới, hy vọng, hoặc sự thay đổi trong cuộc sống.
- Tác động cảm xúc: Tùy thuộc vào người xem, bức ảnh có thể gợi lên các cảm xúc khác nhau như sự yên bình, cảm giác nhỏ bé trước vẻ đẹp của thiên nhiên, hoặc một sự kích thích mới mẻ.
Thông tin bên ngoài tấm ảnh là những thông tin gắn liền với tấm ảnh:
- Hoàn cảnh ra đời của bức ảnh: Tấm ảnh này được tạo ra trong thời kì, bối cảnh ra sao? Với mục đích gì? Lưu ý là thời kì tấm ảnh được tạo ra sẽ khác với thời kì bạn nhận ra trong ảnh.
- Cách tấm ảnh được tìm thấy, giới thiệu: Hiểu một cách đơn giản, tấm ảnh được giới thiệu trong triển lãm từ tác giả sẽ khác với tấm ảnh được tìm thấy ở một tờ báo phê bình nghệ thuật, nghĩa là cách tấm ảnh được giới thiệu hoặc tìm thấy cũng có khả năng ảnh hưởng tới cách bạn hiểu về tấm hình.
- Hai yếu tố này gộp lại sẽ giúp bạn hiểu kỹ và sâu về tấm ảnh.
Xem thêm bài viết Kỹ năng cần có của nhiếp ảnh gia để hiểu thêm về hai loại thông tin này nhé: Phân tích ảnh: Kỹ năng cần có của nhiếp ảnh gia (Phần 01)
Hãy xem xét ví dụ dưới đây.
Phân tích ví dụ
Beyond Photography chọn ra tấm ảnh này để phân tích. Dự án đầy đủ bạn có thể xem ở đây
Bước đầu trong việc phân tích ảnh là xem xét nguồn thông tin được hiển thị trong ảnh/caption.
- Dự án: Tiếng vỗ tay im lặng của họ (The silent clapping of their hands)
- Tác giả: Davide Bertuccio
- Về bối cảnh: chúng ta nhận thấy rằng không gian ảnh là các nước phương Tây; cụ thể hơn là ở tại một ngôi nhà.
- Thời gian: ban ngày, với tone màu ấm áp, rạng rỡ.
- Chủ thể chính: ông lão đang lộn ngược người và hút thuốc.
- Mood: năng động, vui tươi
Tuy nhiên, chỉ với lượng thông tin ít ỏi không đủ để trả lời hai câu hỏi lớn (và cũng là chi tiết quan trọng để giải mã hình ảnh):
- Ở tựa đề dự án: Tiếng vỗ tay im lặng là gì? Và họ là ai?
- Ở tấm ảnh: Tại sao ông lão có hành động như vậy?
Trong bức ảnh, nhiếp ảnh gia chỉ cung cấp thông tin chủ yếu và đặc sắc; đôi khi lượng thông tin này không đủ để người xem hiểu ý nghĩa/thông điệp mà tấm ảnh đang truyền tải. Vì thế, chúng ta cần bổ sung lượng thông tin từ các dữ kiện bên ngoài.
Bước hai, tìm kiếm và chọn lọc những thông tin bên ngoài tấm ảnh.
Lưu ý: Nên lấy những thông tin thật sự liên quan đến nội dung tấm ảnh; để tránh trường hợp hiểu sai, suy diễn thông điệp.
- Thời kỳ/bối cảnh tấm ảnh: tấm ảnh được chụp trong thời kỳ đại dịch Covid-19.
- Thông tin nội tại: Claudio Madia, một cựu người dẫn chương trình truyền hình sáu mươi tuổi sống trong một ngôi nhà đầy màu sắc.
- Caption của ảnh: Claudio đang tập luyện vào buổi sáng treo trên một thanh sắt kim loại được gắn trong gian bếp của ngôi nhà của ông ấy. Ngoài việc là một nghệ sĩ xiếc, ông ấy còn là một vận động viên biểu diễn và chăm sóc cho cơ thể của mình hàng ngày, ngay cả khi đã ngoài 60 tuổi.
Trước khi đại dịch xảy ra, Madia đang tổ chức các buổi biểu diễn xiếc và sống một cuộc sống bình thường. Nhưng trong thời gian bị cách ly, ông bị cô lập – “rạp xiếc tại nhà” của ông – Bertuccio (tác giả) giải thích “ông bị bỏ lại mà không có khán giả, ngoại trừ những người ông đã tự vẽ lên tường của mình”.
Với thông tin này, chúng ta trả lời được câu hỏi bên trên:
Hỏi: Tại sao ông lão có hành động như vậy?
Trả lời: Bởi vì Claudio Madia là diễn viên xiếc. Trong tấm ảnh, ông đang rèn luyện, chăm sóc cơ thể hàng ngày.
Hỏi: Tại sao không nghỉ ngơi, không làm gì khác mà phải tập luyện như vậy?
Trả lời: Chuẩn bị cho những buổi diễn.
Hỏi: Diễn cho ai? Và họ là ai? Tiếng vỗ tay im lặng là gì?
Trả lời: Họ là những khán giả vô hình mà Claudio Madia tưởng tượng. Và vì thế, những tiếng vỗ tay cũng tồn tại trong hư không, không hình không tiếng.
Bước ba, từ hai nguồn thông tin, chúng ta suy ra được nghĩa bóng (thông điệp) của tấm ảnh.
Từ những thông tin có được: nghệ sĩ xiếc đang biểu diễn tại nhà, không có khán giả trong thời gian bị cách ly do đại dịch Covid.
Ta có thể suy ra được phần nghĩa bóng bằng cách phân tích thông tin đã biết:
- Ý niệm về đại dịch Covid: gắn liên với sự chết chóc, trì trệ và u ám
Tuy nhiên, tấm ảnh với mood năng động, vui vẻ gợi cảm giác tươi sáng, trái ngược với không khí thực tế. Điều này thể hiện tinh thần tích cực, lạc quan của chủ thể trong thời kỳ ảm đạm.
- Ý niệm về người nghệ sĩ: Claudio Madia vốn là cựu người dẫn chương trình và nghệ sĩ biểu diễn xiếc. Ông làm việc trong môi trường náo nhiệt, luôn luôn có lượng khán giả nhất định trong mỗi lần trình diễn.
Tuy nhiên trong đại dịch, Claudio Madia bị cách ly một mình tại nhà. Không có ai bên cạnh, không có khán giả nhưng ông vẫn biểu diễn.
Điều này nói lên tinh thần yêu nghệ thuật của Claudio Madia, dù có sự cổ vũ trừ khán giả hay không. Ông tìm thấy niềm vui nội tại trong việc biểu diễn. Những ‘khán giả’ vô hình chính là sự nhiệt huyết trong chính bản thân Claudio Madia.
Từ hai suy luận này, chúng ta đi đến kết luận về thông điệp/ chủ đề của tấm ảnh: tinh thần lạc quan, yêu đời của người nghệ sĩ trong thời kỳ đen tối. Đây là thông điệp tích cực mà nhiếp ảnh muốn truyền tải đến người xem, nhằm cổ vũ tinh thần mọi người trong khoảng thời gian cách ly đầy khó khăn thông qua hình tượng người nghệ sĩ Claudio Madia.
Kết luận
Những thông tin xuất hiện trong ảnh là thông tin chủ yếu hay đắt giá mà nhiếp ảnh gia muốn người xem tập trung chú ý; nhưng lượng thông tin này không đủ để hiểu toàn bộ nội dung tấm ảnh.
Vì thế, chúng ta cần tìm kiếm nguồn thông bên ngoài – đây là nguồn thông tin bổ sung nhưng có vai trò quan trọng trong việc phân tích ảnh.
Thông tin trong ảnh + Thông tin bên ngoài (gắn liền với ảnh) → Suy luận, phân tích → Thông điệp
