Sự thật là một vật càng có nhiều điểm khác biệt, đối nghịch thì luôn tồn tại sự nhất quán giữa chúng; và ngược lại. Hôm nay Beyond Photography giới thiệu cho bạn một khái niệm rất thú vị, đó là Analogy.
Sự liên kết của hình ảnh và Analogy
Analogy hiểu đơn giản là sự tương đồng giữa hai vật thể tưởng chừng như khác biệt.
Có 02 loại Analogy, theo định nghĩa của từ điển Cambridge:
- Thứ nhất, sự tương đồng về đặc điểm, tính chất giữa hai vật thể.
Sự tương đồng thứ nhất giữa quả cầu thuỷ tinh và màn hình tivi là chất liệu: thuỷ tinh.
Sự tương đồng thứ hai được thể hiện trong ảnh là khoảng khắc hai bề mặt này phản chiếu/hiển thị một hình ảnh khác bên trong nó.
Loại Analogy thứ nhất này có thể được nhìn thấy, hay nói cách khác, những đặc điểm, tính chất sẽ được nghệ sĩ phơi bày trên bề mặt ảnh như một chỉ dấu để người xem lần mò, khám phá thông điệp của hai (hoặc nhiều) hình ảnh.
- Thứ hai, sự tương đồng khi so sánh hai vật thể nhằm làm nổi bật lên ý tưởng/thông điệp chung, bao quát.
Hai hình ảnh trên, ngoài sự tương đồng về mặt hình thức: có hình dạng (shape) khá giống nhau, thì chúng còn chia sẻ chung ý niệm về cái chết.
Để nhận biết ý niệm chung của hai hình ảnh riêng biệt (mang tính trừu tượng, vô hình), chúng ta cần phân tích về sự tương đồng về đặc điểm (loại thứ nhất) trước tiên:
- Sự gầy gò, ốm yếu được thể hiện qua hình ảnh xương tay của ông lão, tương tự với những nhánh cây khô quắp, mỏng manh.
- Mất đi sắc xuân: cụ thể là hình ảnh ông lão già yếu, nhăn nheo và mất tóc. Tương tự, hình ảnh cái cây trụi lá và khô cằn.
- Màn đêm đen đại diện cho sự kết thúc, cũng như cái chết.
Từ đó, chúng ta nhận thấy thông điệp chung của hai hình ảnh: miêu tả về giai đoạn tiệm cận cái chết, sự kết thúc của cuộc đời.
Xác định Analogy trong quá trình phân tích ảnh
Như đã đề cập ở bài viết trước, để tránh tình trạng dài dòng vô nghĩa, nghệ sĩ sẽ tạo biểu tượng bằng phép ẩn dụ hoặc sử dụng biểu tượng có sẵn. Bởi lẽ một biểu tượng có sức truyền tải mạnh mẽ hơn cả ngàn lời nói. Thông qua biểu tượng, người xem tự mình ‘đọc’ hình ảnh mà không bị ‘rào cản’ đến từ sự trần thuật lê thê của từ ngữ.
Xem bài viết Phân tích ảnh: Biểu tượng và Phép ẩn dụ (Phần 04)
Thế nhưng, một biểu tượng (do cá nhân tạo nên) khi đứng riêng lẻ thì lại vô cùng tối nghĩa, gây khó hiểu hoặc chỉ bị giới hạn bởi nghĩa thông dụng. Từ đó mất đi sức mạnh khơi gợi những cảm xúc, tầng ý niệm sâu hơn nghĩa tường minh.
Vì thế, nhiếp ảnh gia sẽ sử dụng Analogy để liên kết hai hoặc nhiều biểu tượng trong cùng một tấm ảnh, hoặc hai tấm ảnh khác nhau để tạo nên sự mạch lạc, khiến biểu tượng bộc lộ được tầng nghĩa sâu, nghĩa rộng khả dĩ của nó và đóng góp vào thông điệp chung của dự án.
Tuy nhiên, khi đặt cạnh nhau, hai tấm ảnh chia sẻ tính chất chung: ánh sáng – ánh sáng của đèn giao thông làm loá mắt cô gái khiến cô ấy không thể nhìn thấy gì nữa; hay nói cách khác, cô ấy hoàn toàn chìm đắm trong ánh sáng rực rỡ của đèn giao thông. Khi này, hình ảnh quần thể đèn giao thông trở thành biểu tượng cho sự phát triển của chủ nghĩa tư bản (chủ đề chính của dự án).
Xem thông tin dự án tại trang Thư viện nhiếp ảnh: https://www.facebook.com/photo/?fbid=1025338318827602&set=pcb.1025341112160656
Mối liên hệ giữa hai hình ảnh trên là gì, ngoài những nụ hôn?
Đáp: Đó chính là sự tương phản giữa hai nụ hôn. Ở hình 1, nụ hôn thể hiện một thứ tình cảm mạnh mẽ, rạo rực, điên cuồng. Họ hôn nhau như hai con thú đang cấu xé, ăn tươi lẫn nhau, với mong muốn biến đối phương thành một phần của bản thân. Trái lại, ở ảnh 2, thậm chí hai con người còn chưa chạm vào môi nhau. Hình ảnh gợi lên một dự đoán về cái chạm môi, có thể nó là bắt đầu của sự cuồng nhiệt bên trên (?). Nụ hôn ở ảnh 2 thậm chí có sức lôi cuốn mạnh mẽ hơn cái gợi trực tiếp ở ảnh 1, nó thể hiện một thứ tình cảm nhẹ nhàng, một sự thân mật, không gợi chút ‘tạp chất’ nào của dục tính. Một nụ hôn thuần tự nhiên như caption: kiss.
(Còn sau đó như thế nào thì chúng tôi không biết 🤣)
Mở rộng: bàn về sự tương đồng và khác biệt
Như định nghĩa bên trên về Analogy: sự tương đồng giữa hai vật thể tưởng chừng như khác biệt. Tự thân cụm từ này đã mang hai khái niệm mâu thuẫn: sự tương đồng đến từ sự khác biệt.
Tuy nhiên, liệu chúng có thật sự mẫu thuẫn lẫn nhau?
Không đâu. Sự thật là những vật càng có nhiều điểm khác biệt, đối nghịch thì luôn tồn tại sự nhất quán giữa chúng; và ngược lại.
Trong bộ phim mới nhất Elemental, Pixar sử dụng hai hình ảnh đại diện cho sự đối lập: lửa và nước. Hai nhân vật tưởng chừng như trái nghịch nhau, được thể hện qua tạo hình và tính cách, thì lại cùng sống trong một thành phố Nguyên tố (Analogy loại 01). Và khi kết hợp lại, họ tạo ra nguyên tố Khí (Analogy loại 02).
Và hiển nhiên, sự tương đồng chỉ có giá trị khi nó được so sánh với sự khác biệt.
Hai tấm ảnh trông sẽ rất buồn chán khi chúng biểu thị sự tương đồng rõ rệt, y hệt nhau mà không chừa phần cho sự khác biệt riêng của mỗi tấm, từ đó gợi lên ý niệm/thông điệp chung, khái quát.
Kết
Nghệ thuật luôn mang tính gợi mở. Tuy nhiên, một hình ảnh sẽ chẳng gợi lên điều gì nếu nó mất ‘kết nối’ với những vật thể, môi trường và thế giới xung quanh.
Analogy hiểu theo nghĩa rộng, tượng hình hơn, có thể được xem như sợi dây liên kết giữa những hình ảnh trôi lơ lửng, đơn độc trong không trung. Tập hợp những hình ảnh sẽ tạo ra thế giới rộng lớn và đầy màu sắc.
Nếu không có Analogy, một biểu tượng sẽ lạc lõng giữa không gian. Tức nghĩa là tính chất của biểu tượng không ăn nhập gì với tính chất không gian, hoặc mặt khác thì biểu tượng không thể phát huy được sức gợi mạnh mẽ vốn có của nó. Vì thế, biểu tượng cần liên kết với các vật thể xung quanh trong môi trường hình ảnh, tạo nên mạng lưới analogy dày đặt, liên kết mọi thứ theo cách logic để từ đó người xem có thể ‘đào bới’ sâu hơn thông qua sức gợi của biểu tượng bằng đường dây analogy.
Xét trên phương diện chuỗi ảnh, một hình ảnh không chỉ liên hệ mật thiết với các hình ảnh liền kề, mà nó cũng phải ăn nhập với các hình ảnh khác và với chủ đề chung. Vì thế, trên phương diện rộng, analogy là sợi dây liên kết những hình ảnh trong một chuỗi ảnh để dòng chảy tự sự hoặc dòng chảy ý niệm lưu thông mạch lạc, gợi mở.
Ao cũ
– Cái ao cũ, Basho
Con ếch nhảy vào
Vang tiếng nước xao.
Bạn có nhận ra Analogy trong bài thơ haiku trên?
Xem video Thiền trong nhiếp ảnh trên kênh Youtube của Beyond Photography để tìm câu trả lời nhé.
