Nếu được sử dụng một cách hiệu quả, bố cục không chỉ đơn thuần là việc sắp đặt các thành phần trong khung hình mà bản thân việc sắp xếp này cũng có khả năng truyền tải thông tin, nói đơn giản là Bố cục cũng có tính ý niệm. Tiếp tục với loạt bài Phân tích bố cục ảnh (Phần 01), Beyond Photography tiếp tục lên sóng một bài phân tích ảnh nữa, để giúp cho các bạn hiểu rõ hơn về Ý niệm của bố cục trong Insomnia (Mất ngủ) của Jeff Wall.
- Tựa đề: Insomnia (Mất ngủ)
- Tác giả: Jeff Wall
- Thời gian phát hành: 1994
Tìm hiểu tác phẩm
Thông tin đầu tiên chúng ta cần tìm hiểu để ‘đọc’ được hình ảnh là nhận biết các yếu tố cơ bản: không gian, thời gian và chủ thể chính (hiển nhiên là người đàn ông).
Bài phân tích này được trích ra từ hệ thống ví dụ trong giáo án Bố cục & Tư duy nhiếp ảnh của Beyond Photography. Vui lòng không reup hoặc trích dẫn dưới mọi hình thức.
Không gian và thời gian
Phòng bếp kì lạ
Bằng cách liệt kê những đồ vật xuất hiện trong ảnh, chẳng hạn: bếp, tủ lạnh, bàn ăn, tủ chén,.. chúng ta dễ dàng nhận biết đây là một nhà bếp. Một nhà bếp màu xanh kiểu cổ điển thịnh hành vào thập niên 1970.
Tuy nhiên, hình ảnh căn bếp không được thể hiện như trung tâm của ngôi nhà, nơi lan toả sự ấm cúng của gia đình. Căn bếp này trở nên âm u, lạnh lẽo với ánh đèn quá chói khiến người xem không cảm thấy thoải mái khi nhìn vào.
Biểu tượng của ngôi nhà gắn liền với không gian khép kín và được bảo vệ tương tự như bụng mẹ… Là một không gian kín, nó phục vụ để che chở và bảo vệ khỏi thế giới bên ngoài. … (Nó) phản ánh tâm lý và tính cách của cư dân.
— John Fraim trong Biểu tượng của Địa điểm
Vì thế, hình tượng căn bếp đi ngược với biểu tượng của sự che chở, bảo vệ mà thậm chí nó còn mang lại sự sợ hãi cùng cực cho chủ nhân; như thể anh ta đang bị đe doạ bởi một thứ gì đó bí ẩn (?).
Thời gian mơ hồ
Về thời gian, gắn với tựa đề – mất ngủ, chúng ta nghĩ rằng thời gian trong ảnh sẽ là ban đêm. Tuy nhiên, không có gì là chắc chắn, bởi lẽ cửa sổ đã bị khoá chặt. Thời gian vô cùng mơ hồ.
Hơn nữa, để ý rằng thời gian tác phẩm ra đời là vào năm 1994; tuy nhiên sự kiện trong ảnh lại diễn ra vào thập niên 70. Có chuyện gì đã xảy ra vào hai khoảng thời gian này?
Nguyên nhân bởi những năm 1970 là năm của cuộc đại suy thoái, còn được gọi là lạm phát đình trệ của những năm 1970, là thời kỳ đình trệ kinh tế ở phần lớn thế giới phương Tây trong những năm 1970. Nó được đặc trưng bởi tỷ lệ thất nghiệp cao và lạm phát cao đồng thời tồn tại, khác với nhiều cuộc suy thoái trước đó.
Tương tự, năm 1994 chứng kiến sự kiện đáng chú ý về kinh tế đó là cuộc khủng hoảng thị trường trái phiếu năm 1994, còn được gọi là Cuộc thảm sát trái phiếu lớn, là sự sụt giảm đột ngột về giá thị trường trái phiếu trên khắp thế giới phát triển.
Vậy, những sự kiện trên về kinh tế có phải nguyên nhân gây nên căn bệnh mất ngủ của người đàn ông? Để có câu trả lời, trước tiên, chúng ta phải tìm hiểu về triệu chứng của bệnh mất ngủ.
Bệnh mất ngủ có biểu hiện gì?
Mất ngủ là một chứng rối loạn giấc ngủ đặc trưng bởi khó đi vào giấc ngủ, ngủ không sâu giấc hoặc cả hai. Rối loạn mất ngủ thường xảy ra cùng với rối loạn sức khỏe tâm thần.
Hai dạng mất ngủ chính là mất ngủ cấp tính (không quá ba tháng) và mất ngủ mãn tính (hơn ba tháng). Các triệu chứng bao gồm:
- Khó ngủ
- Suy giảm trí nhớ
- Tâm trạng cáu kỉnh hoặc rối loạn
- Khó chịu, trầm cảm (sinh ra loạn thần/ ảo giác) hoặc lo lắng
- Gián đoạn khác công việc, hoạt động xã hội, sở thích hoặc các hoạt động thường ngày khác của bạn.
Một trong các nguy cơ gây mất ngủ là những người này không cảm thấy an toàn trong nhà của họ. Bên cạnh đó, hoàn cảnh cuộc sống căng thẳng hoặc khó khăn có thể góp phần gây ra chứng mất ngủ.
Từ những thông tin trên, có thể nhận biết được rằng người đàn ông trong ảnh bị mất ngủ kinh niên (thời gian không còn quá quan trọng với anh ta qua hình ảnh chiếc đồng hồ bị lấy mất). Người đàn ông còn biểu hiện một số triệu chứng tâm thần khi đối mặt với sự căng thẳng (1) đến từ khủng hoảng kinh tế và (2) từ ‘thứ’ gì đó sau cánh cửa bởi vì anh ta quá hoảng sợ để nhìn thẳng vào nó. Để đối mặt với tình huống, anh ta bỏ dở hoạt động nấu ăn và sợ hãi trốn dưới gầm bàn với tư thế bào thai, tư thế thoải mái nhất; nhưng với gương mặt lo lắng.
Tuy nhiên, vẫn còn những chi tiết bí ẩn như cánh cửa mở và tại sao người đàn ông không tiếp tục việc nấu ăn. Có thể có ‘thứ’ gì đó phía sau cánh cửa khiến anh ta sợ hãi đến nổi phải bỏ dở công việc đang làm. Nó khiến ngôi nhà ấm cúng nhuốm màu u tối, lạnh lẽo, khiến người đàn ông căng thẳng (một nguyên nhân gây nên căng bệnh mất ngủ).
Nhưng có thật là có một con quái vật hay chỉ là ảo tưởng từ chứng mất ngủ của người đàn ông sống dưới thời kỳ khủng hoảng kinh tế trầm trọng?
Hình ảnh cánh cửa bí ẩn
Không có gì có thể xác minh được ‘thứ’ phía sau cánh cửa mở. Và cánh cửa, khi này đã trở thành không gian chuyển tiếp cho sự xâm nhập vô hình. Gắn với bối cảnh thực tế, đó có thể là sự xâm nhập vô hình của cơn khủng hoảng kinh tế, không ai lường trước được việc này. Người ta phải chịu đựng sống chung với cơn khủng hoảng trong tâm thế đầy lo âu và sức khoẻ tâm thần tồi tệ.
Với tấm ảnh một người đàn ông mất ngủ, Jeff Wall truyền tải sự thật lịch sử về những cuộc khủng hoảng làm tắt nghẽn, đảo lộn cuộc sống con người, và hiển nhiên làm người ta mất ngủ vì quá căng thẳng, lo âu thông qua hình ảnh cánh cửa mở lấp ló.
Vậy, bố cục ảnh đã được sắp xếp như thế nào để truyền tải thông điệp này?
Tìm hiểu ý niệm của Bố cục
Không khó để nhận ra cách sắp xếp các thành phần trong khung hình của Jeff Wall cũng mang tính ý niệm. Hình ảnh hay ở chỗ, màu sắc, ánh sáng, bố cục đều có thể mang tính ý niệm.
Không gian phòng bếp lộn xộn thể hiện sức khoẻ tâm thần của người đàn ông
Khi quan sát ảnh, chúng ta nhận thấy không gian nhà bếp khá chật so với người đàn ông, chân cắt ngay mép dưới khung hình.
Để nhấn mạnh sự ‘chật chội’ nơi nhà bếp, Jeff Wall đã sắp đặt những vật dụng san sát nhau hoặc, tạo ra những đường giao cắ trên ảnh và điều này phần nào đó gây ra sự khó chịu, mệt mắt cho người xem.
Đặc biệt, khoảng cách giữa bếp và cánh cửa khiến cánh cửa không thể mở toang nhằm tạo sự bí ẩn cho ‘thứ’ đằng sau đó.
Từ cách xây dựng bố cục không gian, Jeff Wall đã miêu tả một cách trực quan và rõ nét tâm trí của người đàn ông thông qua sự chật hẹp (sự bức bối của tâm trí) và cách sắp xếp các đồ vật lộn xộn (sự hỗn loạn của tâm trí).
Cùng với đó, bố cục ảnh cũng có thể ‘kể’ cho chúng ta câu chuyện về người đàn ông.
Câu chuyện về người đàn ông sợ hãi
Có thể thấy, thông qua cách sắp đặt, những hoạt động thường nhật của người đàn ông diễn ra xuyên suốt chiều ngang của hình ảnh như: tắm rửa, nấu ăn, rửa chén. Tuy nhiên, chuỗi hành động bị làm gián đoạn bởi sự xuất hiện của cánh cửa mở. Có thứ gì đó đã xuất hiện, đe doạ khiến anh ta hoảng loạn.
Dẫn đến hành động tiếp theo là tìm kiếm túi giấy để điều hoà hơi thở và rồi trốn dưới bàn vì quá sợ hãi.
Tuy nhiên, toàn bộ câu chuyện cũng có thể chỉ là những ảo ảnh được tạo nên bởi tâm trí rối loạn từ chứng bệnh mất ngủ của người đàn ông.
Kết
Jeff Wall đã ‘kể’ cho chúng ta một câu chuyện; một câu chuyện đặc biệt không mở đầu và kết thúc. Tuy vậy, chúng ta được đi sâu vào tâm trí một người bệnh mất ngủ kinh niên. Chúng ta được trải nghiệm thị giác thế giới mà những người này đang sống. Một thế giới đặc biệt giao thoa giữa hiện thực và tâm trí.
Tấm ảnh không đi kèm quá nhiều thông tin cho sẵn, Jeff Wall chỉ cho chúng ta biết về căn bệnh mất ngủ thông qua tựa đề. Còn những thông tin khác được ẩn giấu thông qua các chi tiết, và cả cách sắp đặt bố cục.
Phòng bếp được xây dựng một cách sáng tạo, đi ngược với hình mẫu căn phòng mơ ước mà nó ảm đạm, âm u và hỗn loạn. Phòng bếp đã trở thành biểu tượng hoàn hảo để đại diện cho tâm trí người đàn ông và truyền tải thông điệp đến chúng ta mà không cần tác giả hay chủ thể phải mở miệng tường thuật!
Nguồn tham khảo
- Điểm nghiên cứu: Jeff Wall, Mất ngủ (1994) – Lynda Kuit: https://lyndakuitphotographycn.wordpress.com/2016/01/20/research-point-jeff-wall-insomnia-1994/
- Mất ngủ: https://www.sleepfoundation.org/insomnia & https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/12119-insomnia
- Quá nhiều muối có hại cho tim mạch và giấc ngủ – Cleverland Clinic: https://health.clevelandclinic.org/salt-and-sleep/
