Màu sắc là một hiện tượng kỳ diệu, một yếu tố không thể thiếu định hình trải nghiệm thị giác của chúng ta về thế giới. Nó có sức mạnh to lớn trong việc thu hút sự chú ý, truyền tải thông tin và khơi gợi cảm xúc. Hiểu màu sắc không chỉ là việc biết tên các màu, mà còn là khám phá cách chúng ta nhận thức chúng, các yếu tố ảnh hưởng đến nhận thức đó, và cách màu sắc được khai thác một cách có ý thức trong các lĩnh vực sáng tạo.
Đây là một bài viết tham khảo dành cho lớp Lý thuyết màu sắc của Beyond Photography
Màu sắc và Nhận thức Thị giác Ban đầu
Trong lĩnh vực thiết kế và nghệ thuật, màu sắc được công nhận là yếu tố thiết kế mạnh mẽ nhất. Thử tưởng tượng mô tả bầu trời mà không dùng màu xanh dương, hoặc lửa mà không có màu đỏ và cam – điều này gần như không thể. Màu sắc không chỉ giúp chúng ta nhận diện và phân biệt các vật thể, mà còn có khả năng chiếm lấy sự chú ý của chúng ta ngay lập tức.
Thường thì, mắt chúng ta bị thu hút bởi màu sắc trước khi xử lý các chi tiết về hình dạng và đường nét của vật thể. Điều này có nghĩa là ấn tượng ban đầu về một cảnh vật hoặc tác phẩm thường là về màu sắc chủ đạo hoặc sự tương phản màu sắc nổi bật.
Henri Matisse, The Red Studio, 1911
Đây là bức tranh sơn dầu trên vải nổi tiếng “The Red Studio” của Henri Matisse. Bức tranh mô tả một căn phòng, chủ yếu được phủ bởi một màu đỏ cam rực rỡ, với các đồ vật và tác phẩm nghệ thuật khác nổi bật lên trên nền đó. Nó được dùng để minh họa cho quan điểm: màu sắc thường được nhìn thấy trước hình ảnh.
Bức tranh này làm rõ rằng ấn tượng ban đầu của người xem là sự phong phú của màu đỏ. Chúng ta cần nhìn kỹ lần thứ hai để xác định các đồ vật trong bức tranh. Matisse sử dụng màu đỏ mạnh mẽ, chiếm ưu thế để nhấn mạnh sức mạnh của màu sắc trong việc thu hút sự chú ý, chứng minh cách màu sắc có thể được nhìn thấy trước hình ảnh và trong tay một bậc thầy, nó là một trường hợp ngoại lệ chứng minh quy tắc về việc làm cho màu sắc và hình ảnh được nhìn thấy đồng thời.
Bản chất Kép: Khách quan và Chủ quan
Khi nói về màu sắc, có hai cách chính để mô tả nó: khách quan và chủ quan.
- Mô tả khách quan: Dựa trên các cơ sở khoa học như vật lý và sinh lý học. Điều này liên quan đến các đặc tính vật lý của ánh sáng và cách hệ thống thị giác của chúng ta xử lý chúng.
- Mô tả chủ quan: Liên quan đến tâm lý học và văn hóa. Điều này bao gồm các liên tưởng, cảm xúc, ký ức và ý nghĩa biểu tượng mà các màu sắc khơi gợi trong từng cá nhân và cộng đồng khác nhau.
Nhận thức của chúng ta về màu sắc của một vật thể là sự tương tác phức tạp giữa cả hai yếu tố này. Các yếu tố vật lý bao gồm sắc độ thực tế (tên màu như đỏ, vàng, xanh dương), độ sáng/tối của màu sắc và mối quan hệ của chúng với môi trường xung quanh. Các yếu tố tâm lý và văn hóa thêm vào một lớp ý nghĩa và liên tưởng, định hình cách chúng ta trải nghiệm màu sắc ở mức độ sâu sắc hơn.
Cơ chế Sinh học: Mắt và Não
Để hiểu tại sao chúng ta thấy màu sắc, cần xem xét cơ chế sinh lý đằng sau thị giác màu. Màu sắc là cảm giác được tạo ra khi ánh sáng, một dạng năng lượng di chuyển theo sóng với các bước sóng khác nhau, được tiếp nhận bởi mắt và xử lý bởi não.
Quá trình bắt đầu khi ánh sáng đi vào mắt. Nó đi qua giác mạc (lớp ngoài trong suốt) và đồng tử (lỗ đen ở trung tâm mắt), sau đó được tập trung bởi thấu kính và chiếu vào võng mạc ở phía sau mắt. Võng mạc chứa các tế bào cảm quang: tế bào hình que (rods) và tế bào hình nón (cones). Tế bào hình que hoạt động trong điều kiện ánh sáng mờ và chịu trách nhiệm cho thị giác đen trắng, giúp chúng ta nhìn thấy hình dạng trong bóng tối. Tế bào hình nón, ngược lại, hoạt động tốt nhất trong ánh sáng mạnh và chịu trách nhiệm cho thị giác màu.
Nguồn: Color Perception Blog Series Part 3 | X-Rite Blog
Có ba loại tế bào hình nón, mỗi loại nhạy cảm nhất với một dải bước sóng cụ thể, tương ứng với màu đỏ (bước sóng dài), xanh lá cây (bước sóng trung bình) và xanh dương-tím (bước sóng ngắn). Các tế bào hình nón này gửi tín hiệu đến fovea, một khu vực có mật độ tế bào hình nón cao ở trung tâm võng mạc, từ đó tín hiệu được truyền đến não thông qua dây thần kinh thị giác. Não bộ sau đó kết hợp các tín hiệu từ các loại tế bào hình nón khác nhau để tạo ra nhận thức về tất cả các màu sắc mà chúng ta nhìn thấy. Ví dụ, khi nhìn thấy màu đỏ, các tế bào hình nón nhạy cảm với đỏ được kích hoạt mạnh nhất, trong khi các tế bào nhạy cảm với xanh lá cây và xanh dương-tím hoạt động tương đối ít. Màu vàng, một màu không có bước sóng “vàng” cụ thể trong quang phổ cơ bản, được tạo ra khi các tế bào hình nón nhạy cảm với đỏ và xanh lá cây được kích hoạt và tín hiệu của chúng được não trộn lẫn, trong khi các tế bào nhạy cảm với xanh dương-tím vẫn tương đối không hoạt động. Quá trình phức tạp này minh họa rõ ràng rằng màu sắc là một cảm giác được xây dựng bởi bộ máy sinh học của chúng ta.
Ánh sáng: Nguồn gốc của Màu sắc
Hiểu màu sắc cũng đòi hỏi phải hiểu về ánh sáng. Sir Isaac Newton, thông qua các thí nghiệm với lăng kính, đã chứng minh rằng ánh sáng mặt trời, thường được gọi là ánh sáng trắng, thực sự là sự kết hợp của tất cả các màu sắc trong quang phổ nhìn thấy được. Khi một tia sáng trắng đi qua lăng kính, nó bị bẻ cong hoặc khúc xạ và tách thành một dải màu liên tục theo thứ tự: đỏ, cam, vàng, xanh lá cây, xanh dương, chàm và tím. Dải màu này, còn gọi là quang phổ nhìn thấy được, là thành phần cấu thành của ánh sáng.
Nguồn: The Dimensions of Colour, traditional colour theory, Itten
Cách vật thể có màu là thông qua sự tương tác của bề mặt với ánh sáng. Bề mặt của vật thể chứa các sắc tố có khả năng hấp thụ một số bước sóng ánh sáng và phản xạ những bước sóng khác. Màu sắc mà chúng ta thấy là màu của các bước sóng được phản xạ. Ví dụ, một quả táo đỏ xuất hiện màu đỏ vì các sắc tố trên vỏ của nó hấp thụ tất cả các bước sóng ánh sáng trừ màu đỏ, và bước sóng đỏ được phản xạ lại mắt chúng ta. Sự kết hợp khác nhau của các bước sóng được phản xạ tạo ra vô số màu sắc mà chúng ta quan sát. Khi tất cả các bước sóng được phản xạ như nhau, chúng ta thấy màu trắng. Ngược lại, khi tất cả các bước sóng bị hấp thụ, chúng ta thấy màu đen.
Các Yếu tố Ảnh hưởng đến Nhận thức Màu sắc
Nhận thức màu sắc không chỉ là một quá trình vật lý-sinh học. Nó còn bị ảnh hưởng mạnh mẽ bởi nhiều yếu tố bên ngoài và bên trong. Các yếu tố này tương tác với nhau để tạo ra trải nghiệm thị giác độc đáo cho từng cá nhân.
- Môi trường xung quanh: Màu sắc của vật thể không bao giờ được nhìn thấy độc lập. Màu sắc của nền hoặc các vật thể lân cận có thể làm thay đổi cách chúng ta nhận thức màu sắc chính.
- Kết cấu bề mặt: Bề mặt nhẵn, bóng có thể phản xạ ánh sáng khác với bề mặt thô, mờ, ảnh hưởng đến độ sáng và độ bão hòa của màu sắc được nhận thức.
- Điều kiện chiếu sáng: Ánh sáng ban ngày, ánh sáng nhân tạo (đèn sợi đốt, đèn huỳnh quang, đèn LED), ánh sáng lúc hoàng hôn hoặc dưới bầu trời nhiều mây đều có thể làm thay đổi đáng kể màu sắc của vật thể. Một chiếc nhà kho màu đỏ sẽ xuất hiện khác dưới ánh sáng mặt trời lúc trưa (đỏ rực), lúc hoàng hôn (đỏ ấm hơn) hoặc dưới bầu trời u ám (đỏ mờ hơn).
- Số lượng và vị trí: Lượng màu sắc được sử dụng và vị trí của nó trong bố cục cũng ảnh hưởng đến nhận thức. Một lượng nhỏ màu sắc nổi bật có thể có tác động mạnh mẽ, trong khi một lượng lớn màu sắc tương tự có thể tạo ra cảm giác khác.
- Phương tiện và kỹ thuật: Loại phương tiện được sử dụng (sơn dầu, màu nước, in ấn, sợi dệt) và kỹ thuật áp dụng màu sắc (chẳng hạn như nét cọ, độ trong suốt) có thể ảnh hưởng đến cách màu sắc được nhìn thấy.
- Tâm lý học và Văn hóa: Như đã đề cập, ký ức, kinh nghiệm cá nhân, và nền tảng văn hóa định hình ý nghĩa và liên tưởng của màu sắc. Màu trắng, ví dụ, có thể là biểu tượng của sự tinh khiết và đám cưới ở một nền văn hóa, nhưng là màu của tang lễ ở nền văn hóa khác. Ngay cả việc mắt chúng ta nhận thức độ sáng của các màu khác nhau trong quang phổ cũng không đồng đều về mặt sinh lý (màu vàng và xanh lá cây thường xuất hiện sáng hơn màu đỏ và tím), làm nổi bật sự phức tạp trong nhận thức.
Ba Cách Nghệ sĩ Sử dụng Màu sắc
Các nghệ sĩ, kiến trúc sư và nhà thiết kế sử dụng hiểu biết của mình về màu sắc để tạo ra các tác động thị giác có chủ đích. Họ có thể chọn sử dụng màu sắc theo ba cách chính:
- Màu sắc thật của vật thể (Local Color): Đây là cách tiếp cận thực tế nhất, tái tạo màu sắc của vật thể như được nhìn thấy dưới điều kiện ánh sáng trắng ban ngày lý tưởng. Mục tiêu là hiển thị màu sắc “thực tế” của vật thể, như chúng ta mong đợi nhìn thấy nó. Ví dụ, việc vẽ một chiếc xe Ferrari màu đỏ trong một ngày nắng, không mây với màu đỏ rực rỡ là một ví dụ về sử dụng màu sắc địa phương. Màu sắc của chiếc xe nổi bật và xuất hiện giống với màu đỏ tự nhiên của nó dưới ánh sáng chuẩn.
- Màu sắc quang học (Optical Color): Cách sử dụng này tái tạo màu sắc của vật thể như được nhìn thấy dưới các điều kiện chiếu sáng khác ngoài ánh sáng trắng ban ngày. Điều này bao gồm tác động của ánh sáng hoàng hôn, bầu trời u ám, mưa, hoặc ánh sáng nhân tạo. Mặc dù màu sắc thay đổi so với màu sắc địa phương, mục tiêu vẫn là duy trì tính hiện thực tự nhiên. Ví dụ, một bức tranh mô tả cảnh quan dưới bầu trời sấm sét, nơi ánh sáng chiếu từ một góc cụ thể, sẽ thể hiện màu sắc của cây cối và đất đai bị ảnh hưởng bởi điều kiện ánh sáng đó. Màu sắc sẽ xuất hiện khác so với khi nhìn dưới ánh sáng mặt trời chói chang, phản ánh tác động của môi trường lên màu sắc nhận thức.
- Màu sắc tùy ý (Arbitrary Color): Đây là cách sử dụng màu sắc tự do nhất, nơi nghệ sĩ áp đặt cảm xúc cá nhân, diễn giải hoặc ý nghĩa biểu tượng lên màu sắc của hình ảnh, từ bỏ việc sao chép màu sắc tự nhiên. Mục tiêu không phải là hiện thực mà là biểu đạt. Ví dụ, việc vẽ một khuôn mặt người bằng màu xanh dương hoặc màu vàng không phải là màu da thịt tự nhiên là một ví dụ về màu sắc tùy ý. Sự lựa chọn màu sắc ở đây dựa trên ý nghĩa mà nghệ sĩ muốn truyền tải (có thể liên quan đến cảm xúc, biểu tượng tôn giáo hoặc văn hóa), chứ không phải là việc vật thể thực sự có màu đó. Cách sử dụng màu sắc tùy ý thường thấy trong các phong cách nghệ thuật hiện đại, nơi sự biểu đạt cá nhân và ý nghĩa trừu tượng được ưu tiên.
Đây là chi tiết từ tác phẩm của họa sĩ theo trường phái Biểu tượng Odilon Redon. Tác phẩm này làm rõ rằng nghệ sĩ đã từ bỏ màu sắc tự nhiên của một khuôn mặt người (màu da thịt) để sử dụng màu xanh dương, liên tưởng người phụ nữ với Đức Trinh Nữ Maria (thường được mô tả trong màu xanh dương theo truyền thống). Nền vàng gợi ý tranh khảm Byzantine, cho thấy ảnh hưởng của lịch sử và văn hóa. Nó chứng minh rằng Màu sắc tùy ý là sự lựa chọn có ý thức của nghệ sĩ để truyền tải cảm xúc, diễn giải hoặc biểu tượng cá nhân, thay vì sao chép thực tế.
Bản quyền bài viết thuộc về Beyond Photography, vui lòng không sao chép, reup dưới mọi hình thức.
