Ký hiệu là cảm tri được cho rằng mang theo ý nghĩa: ý nghĩa phải dùng ký hiệu mới có thể biểu đạt, mục đích là biểu đạt ý nghĩa. Nói ngược lại, không có ý nghĩa có thể không cần ký hiệu biểu đạt, cũng không có ký hiệu không biểu đạt ý nghĩa.
Mối quan hệ giữa ký hiệu và ý nghĩa
Jakobson nói: “Cái biểu đạt phải khả cảm khả tri, cái được biểu đạt phải có thể dịch”.
Theo đó, ý nghĩa chính cái việc có thể ‘dịch’ được ký hiệu, hay nói cách khác là có thể giải thích được ký hiệu đó. Và tất cả sự vật có thể giải thích đều là ký hiệu. Vì thế, ý nghĩa cũng có một định nghĩa giản đơn, rõ ràng như sau: ý nghĩa chính là tiềm lực một ký hiệu có thể được một ký hiệu khác giải thích, giải thích chính là hiện thực của ý nghĩa.
Ví dụ như để giải thích ký hiệu biển báo trên đường, chúng ta phải dùng ngôn ngữ mà chính ngôn ngữ cũng là một dạng ký hiệu. Hoặc cách khác là dùng một hình ảnh tương tự, và chính hình ảnh này cũng lại là một ký hiệu.
Vì thế, định nghĩa trên có thể tiến thêm một bước nữa: Ý nghĩa phải dùng ký hiệu mới có thể giải thích, ký hiệu dùng để giải thích ý nghĩa. Ngược lại, không có ý nghĩa có thể không cần ký hiệu giải thích, cũng không có ký hiệu không thể giải thích ý nghĩa.
Ý tứ câu này có thể nói đơn giản rằng ý nghĩa phải gồm 02 phần: được biểu đạt và được tiếp thu, giải thích. Ý nghĩa phải được biểu đạt bằng một ký hiệu cảm tri để người ta nhận biết được sự tồn tại của nó, và theo đó sự tồn tại này phải được giải thích bằng một ký hiệu khác bởi vì bản thân ý nghĩa là nhận thức trừu tượng. Chính vì sự giải thích thông qua việc dùng ký hiệu này để thay thế ký hiệu kia đã làm sản sinh hiện tượng ‘tuần hoàn giải thích’ (hermeneutical circle).
Alfred North Whitehead nói: “Nhân loại tìm ký hiệu để biểu hiện bản thân, trên thực tế, biểu hiện chính là ký hiệu”
Sự giải thích ký hiệu được phát triển bởi Charles Sanders Peirce, gọi là tam giác ký hiệu Peirce. Theo ông, một ký hiệu phải bao gồm 03 bộ phận: cái biểu đạt – tham chiếu – diễn giải.
Đọc Ký hiệu học (Phần 01) để hiểu thêm về mô hình này.
Ký hiệu trong ký hiệu
Một trong những điều thú vị về các tam giác ký hiệu mà Peirce đã khái niệm hóa là chúng có thể chồng lên nhau. Đối với bất kỳ đối tượng nào được ký hiệu cũng có thể tạo ra thêm vô số tam giác ký hiệu do sự giải thích ký hiệu đã được tạo ra.
Ví dụ với bức ảnh nổi tiếng Piss Christ – Cảnh tượng Chúa Jesus trên cây thánh giá bị ngâm trong máu, nước tiểu và tinh dịch.
Chính bức ảnh (đói tượng) này là một ký hiệu. Tuy nhiên, sự diễn giải có thể khác biệt trong từng hoàn cảnh: khi mới xem bức ảnh, khi biết về thông tin chất lỏng, khi biết về thông điệp mà Andres Serrano phản ánh (chính là hình tượng Chúa hiện nay đang dần mất sự linh thiêng), khi xem trực tiếp hoặc khi xem qua màn hình. Ở mỗi hoàn cảnh, chúng ta sẽ có sự diễn giải khác nhau, sản sinh một tam giác ký hiệu mới để phục vụ sự diễn giải này.
Tham chiếu của một ký hiệu cũng có thể là điểm bắt đầu của một tam giác ký hiệu mới. Bức ảnh gây shock bên trên đã tạo ra làn sóng phản đối dữ dội từ những người theo đạo Cơ đốc. Bởi vì đối với họ, hình tượng Chúa (được tham chiếu đến) vốn dĩ rất thiêng liêng và hành động ngâm Chúa trong những chất dịch được cho là ‘bẩn thỉu’ là động hành động mang tính xúc phạm .
Cuối cùng, người diễn giải một tam giác ký hiệu cũng có thể hình thành điểm khởi đầu của một mối quan hệ ký hiệu học khác. Ví dụ như trên, những người theo đạo Cơ đốc giáo cho rằng bức ảnh đang sỉ nhục Đức Chúa trong họ; tuy nhiên đối với những người ngoại đạo sự diễn giải có thể khác đi: có thể là sự đồng cảm với thông điệp, sự bất ngờ bởi cách thức tạo nên bức ảnh hay sự khó chịu khi biết về thành phần dung dịch.
Bức ảnh này đã bị phá hoại ở Melbourne vào năm 1997. Chính hình ảnh bức ảnh bị phá hoại lại là một ký hiệu mới.
Theo thuật ngữ ký hiệu học, mỗi trường hợp biểu đạt là tam giác ký hiệu riêng của nó, mặc dù tất cả chúng đều bắt đầu bằng cùng một đối tượng.
Chính từ sự phong phú của hoạt động giải thích ký hiệu, chúng ta cần lưu tâm đến hai loại ý nghĩa: nghĩa hàm chỉ và nghĩa sở chỉ.
Ví dụ, khi bạn đưa bức ảnh cho người khác xem, họ có thể nói chính xác những gì hiện có trong bức ảnh: hình tượng Chúa trên cây thánh giá trong dung dịch đỏ cam – đây chính là nghĩa sở chỉ, hay nghĩa đen. Tiếp đó, hãy hỏi họ nghĩ gì về bức ảnh trên – đây là nghĩa hàm chỉ, hay nghĩa bóng.
Theo Eco (1979: 56), nghĩa hàm chỉ là một quan hệ ký hiệu học (hoặc chức năng ký hiệu ) bao gồm một quan hệ ký hiệu học khác. Eco đã khám phá các quy tắc của những mối quan hệ như vậy là gì và lập luận rằng “hàm-ký hiệu là mối tương quan giữa một biểu thức và một nội dung dựa trên một mật mã được thiết lập theo quy ước (một hệ thống các quy tắc tương quan)” (ibid.: 191).
Khái niệm mã của Eco rất quan trọng để hiểu cách các dấu hiệu có thể được kết hợp để tạo thành thông điệp và tại sao việc mã hóa, truyền, nhận và giải mã những thông điệp đó lại tuân theo các mô hình hệ thống.
Bản quyền bài viết thuộc về Beyond Photography, vui lòng không sao chép, reup dưới mọi hình thức.
