Đọc trước bài viết Ký hiệu học (Phần 01) nhé!

Trong phần này, chúng ta sẽ đi sâu hơn vào 03 loại ký hiệu: Incon, Index và Symbol.

Sự chồng chéo giữa Icon, Index và Symbol

Suốt cuộc đời, Peirce đã thực hiện nhiều thay đổi đối với lý thuyết về ký hiệu của mình, nhưng sự phân chia giữa các ký hiệu hình hiệu (icon), chỉ hiệu (index) và biểu tượng (symbol) vẫn được duy trì.

Có một số điểm tinh tế trong lý thuyết của Peirce. Ví dụ, không có nhiều ví dụ về ký hiệu purely iconic (chỉ mang tính hình tượng), purely indexical (chỉ mang tính chỉ hiệu) hoặc purely symbolic (chỉ mang tính biểu trưng). Nghĩa là các ký hiệu thuần, không chồng chéo với một hoặc cả hai yếu tố khác của bộ ba phân loại. Vì thế, đa phần sẽ có sự chồng chéo giữa Icon, Index và Symbol.

Ví dụ, hãy lấy một bức chân dung được vẽ. Bức tranh chân dung này như một ký hiệu của người được miêu tả.

Ký hiệu này mang tính hình tượng (iconic) ở chỗ nó biểu thị đối tượng của nó dựa trên các đặc điểm mà nó chia sẻ với đối tượng đó – màu da hay tóc hay đường nét khuôn mặt của người được miêu tả được sao chép lại trong bức tranh.

Nhưng tất nhiên, nhiều điều khiến bức chân dung trở thành một hình ảnh thành công của người là do các quy ước đặc biệt chi phối hội họa và cách các khối màu cụ thể trong bức tranh hai chiều có thể “đại diện” cho một chủ thể nào đó. Như trong bức tranh chân dung của Vangogh, cách các khối màu được sắp xếp tuân theo lý thuyết màu sắc tạo nên hình ảnh của chính Vangogh.

Điều này dường như khiến bức tranh trông như thể nó cũng có các yếu tố biểu tượng (symbolic).

Những cân nhắc tương tự cũng áp dụng cho các chỉ hiệu (index) như phong vũ biểu (áp kế) – mặc dù các dấu hiệu như vậy biểu thị đối tượng của chúng dựa trên mối liên hệ nhân quả và vật lý với đối tượng của chúng; các quy ước về cách chúng ta giải thích mối liên hệ vật lý này dường như cũng đóng một vai trò trong việc biểu thị ý nghĩa.

Hơn nữa, có những ví dụ rõ ràng về các biểu tượng (symbol) có một số yếu tố hình tượng (iconic). Những ví dụ điển hình có thể bao gồm các dạng chữ viết, chẳng hạn như tiếng Trung Quốc, sử dụng các hình tượng tượng hình (pictogram), ít nhất là một phần.

Ngay cả những từ tượng thanh như “cuckoo” cũng thể hiện rõ là các trường hợp của biểu tượng (symbol) có yếu tố hình tượng (iconic) mạnh mẽ – các đặc điểm âm thanh của đối tượng được bắt chước bởi các đặc điểm âm thanh của từ.

Peirce nhận thức được sự chồng chéo giữa các ký hiệu hình tượng (icon), chỉ hiệu (index) và biểu tượng (symbol), và vào một thời điểm nào đó, ông đề xuất gọi các Icon và Index có yếu tố biểu tượng (symbolic) là “hypo-icons” và “subindices” như một cách để thừa nhận điều này.

Tuy nhiên, trong bất kỳ trường hợp nào có nhiều hơn một trong ba yếu tố này hiện diện, thì một yếu tố sẽ nổi bật nhất. Do đó, chúng ta có thể coi bộ ba phân loại của Peirce là phân chia các ký hiệu theo tiêu chí chúng chủ yếu mang tính hình tượng (iconic), chỉ hiệu (indexical) hay biểu trưng (symbolic).

Phát triển lý thuyết ký hiệu học của Peirce

Sự phát triển thú vị và ứng dụng nổi bật nhất của bộ ba phân loại Icon, Index và Symbol của Peirce là lý thuyết về sự tiến hóa đồng thời của ngôn ngữ và não bộ của con người của Terence Deacon (1997).

Theo lý thuyết đó, sự tiến hóa của ngôn ngữ được giải thích bằng cách xem giao tiếp và tham chiếu hình tượng (iconic), chỉ hiệu (indexical) và biểu tượng (symbolic) có mối quan hệ với nhau trong một hệ thống phân cấp.

Điều này có nghĩa là để thành thạo giao tiếp biểu tượng (symbolic), trước tiên chúng ta phải thành thạo giao tiếp chỉ hiệu (indexical). Và để thành thạo giao tiếp chỉ hiệu (indexical), trước tiên chúng ta phải thành thạo giao tiếp hình tượng (iconic).

---

---

Bản quyền bài viết thuộc về Beyond Photography, vui lòng không sao chép, reup dưới mọi hình thức.