Dịch từ nghiên cứu Visual Storytelling in Hypermodernity: The Transformative Construction of Symbolic Realities Through Staged Photography, viết bởi Maribel Castro Díaz
Sự chuyển tiếp từ thời kỳ hậu hiện đại đến thời kỳ siêu hiện đại
Hiện tại, thời kỳ Hậu Hiện đại đang chồng lấn với những gì đã được coi là sự vượt qua hậu hiện đại (postmodernity) – gọi là “Siêu Hiện đại” (hypermodernity) hoặc “Siêu Hiện đại hóa” (supermodernity). Đây là một bước ngoặt về mặt xã hội học và thẩm mỹ, ám chỉ sự thay đổi trong cách sống, cách hiểu về hình ảnh, cách sản xuất và tiếp nhận hình ảnh; hình ảnh trở thành những phương tiện cho phép thiết lập mối quan hệ mới với thế giới.
Điều quan trọng là phải nhớ rằng sự mơ hồ của các thuật ngữ “Hiện đại” và “Hậu Hiện đại” đã được kế thừa bởi những thuật ngữ mới như “Siêu Hiện đại” – theo Marc Augé – hoặc “Siêu Hiện đại hóa”, do Gilles Lipovetsky và Sébastien Charles đặt ra (2004). Cả hai khái niệm này đều tuyên bố về một kỷ nguyên tổng hợp mới, đáng để phân tích.
Vào đầu thiên niên kỷ, sau sự thờ ơ hoặc vô vọng của thời kỳ hậu hiện đại, thời kỳ Siêu Hiện đại – chúng ta sẽ sử dụng thuật ngữ của Lipovetsky – khôi phục lại đạo đức và tầm nhìn về tương lai, cũng như khả năng tạo ra mạng lưới thông tin từ các nguồn khác nhau khi xây dựng các diễn ngôn.
Khi Lyotard định nghĩa khái niệm Hậu Hiện đại vào cuối những năm 70 và tuyên bố sự kết thúc của các siêu tự sự (metanarratives), một cảm giác giải phóng đáng kể đã xảy ra trong các xã hội phát triển, tạo ra một cá nhân tự yêu bản thân, tự do tiêu dùng, và thoải mái, quên đi quá khứ và không quan tâm đến tương lai.
*Thuật ngữ “siêu tự sự” là một thuật ngữ khá mới, xuất hiện từ đầu thế kỷ 20. Siêu tự sự là một câu chuyện về những câu chuyện trong văn hóa của một xã hội, nhằm cố gắng mang lại ý nghĩa cho cuộc sống và trải nghiệm. Theo nhiều cách, siêu tự sự cố gắng cung cấp câu trả lời cho những câu hỏi triết học lớn về cuộc sống.
Siêu tự sự không chỉ đơn thuần là một câu chuyện. Nó là một phương pháp để sắp xếp các sự kiện trong cuộc sống thành một tổng thể mạch lạc, mang lại ý nghĩa nội tại và tuân theo các giá trị chung của cá nhân.
Ví dụ, trong cuốn Thời đại Siêu Hiện đại (2004), Lipovetsky chỉ ra sự kết thúc của niềm hân hoan này: trong thời kỳ Siêu Hiện đại, những yếu tố như thất nghiệp, lo lắng về sức khỏe, khủng hoảng kinh tế và nhiều yếu tố khác trở nên đặc biệt quan trọng, gây ra lo âu cá nhân và tập thể.
Sự mong manh ngày càng gia tăng và bất ổn cảm xúc khiến con người ngày càng ít chuẩn bị để chịu đựng những khó khăn của cuộc sống khi các cấu trúc và khuôn khổ của quá khứ đã biến mất. Do đó, các rối loạn tâm thể, trầm cảm, thần kinh và sự lo âu lan tràn.
Lipovetsky thừa nhận (2004) rằng trong các xã hội ngày nay vẫn còn nhiều bất công khách quan, tuy nhiên, ông khẳng định rằng các giá trị vẫn chưa chết; Siêu Hiện đại không chỉ là thị trường và hiệu suất kỹ thuật, mà còn đi kèm với sự củng cố các giá trị nhân văn và dân chủ. Vì vậy, chúng ta không nên hoàn toàn bi quan về tương lai.
Trong thời kỳ Siêu Hiện đại, động lực cá nhân hóa lại củng cố sự đồng cảm với người khác; sự tôn thờ sức khỏe và hạnh phúc lại dẫn đến, một cách nghịch lý, việc cá nhân trở nên nhạy cảm hơn với nỗi đau của người khác.
Các điều kiện xã hội và thẩm mỹ mới có sự liên hệ với nhiếp ảnh nghệ thuật. Một điểm chung trong các tác phẩm của những nghệ sĩ được phân tích trong nghiên cứu này (bài viết tiếp theo) là sự quan tâm đặc biệt đến các câu chuyện kịch tính, mang tính sân khấu, tập trung vào con người, xoay quanh các vấn đề về bản sắc và sự gần gũi.
Cách tiếp cận mới về nhiếp ảnh trong thời kỳ siêu hiện đại
Cách tiếp cận này có thể được gọi là mã kép: một mặt, những bức ảnh này hoạt động từ ‘sự giả tạo’ của các cấu trúc tự sự hậu hiện đại theo cách siêu ngôn ngữ, đề cập đến bản chất của chính hình ảnh nhiếp ảnh, khai thác và đẩy mạnh mối quan hệ giữa chúng ta với những hình ảnh này.
Mặt khác, các nghệ sĩ không chỉ dừng lại ở tính khái niệm đơn thuần, mà còn trực tiếp khơi gợi các yếu tố về cá nhân, tập thể có thể ảnh hưởng đến giá trị và sự tồn tại của chúng ta.
Từ những năm 80, nhiếp ảnh đã trở thành một kiểu “gương tự phản chiếu” để bộc lộ bản chất của cách thức thực hành đương đại. Trong bối cảnh này, những tác phẩm xuất sắc nhất là những tác phẩm có khả năng vượt qua sự giả tạo của chính nó và thể hiện sự phù hợp với hoàn cảnh xã hội.
Joan Fontcuberta viết: “Ngày nay, thực tế hòa quyện với hư cấu và nhiếp ảnh có thể khép lại một vòng tròn: mang sự ảo diệu trở lại với những mảnh ghép của những biểu tượng, cuối cùng là cái nôi để chúng ta diễn giải sự tồn tại của mình, đó là quá trình tạo ra thực tại” (Fontcuberta, 1997, trang 17).
Thông qua các mô phỏng, chúng ta “tiêu thụ trải nghiệm”, và trong trường hợp nhiếp ảnh dàn dựng, có thể thu nhận trải nghiệm và phát triển cảm xúc cũng như suy nghĩ. Xã hội siêu tiêu thụ tạo ra một tập hợp các huyền thoại, giấc mơ và thế giới tưởng tượng, mang lại một thế giới mới, thay thế cho hiện tại vô vọng.
Theo nghĩa này, các “thế giới mô phỏng” có thể là con đường dẫn đến hạnh phúc, vì chúng khuyến khích việc đổi mới những yếu tố giúp “thay đổi cuộc sống”, đề xuất những góc nhìn mới và một hình thức tiêu thụ thay thế nào đó.
Giữa vô số sự giả tạo bao quanh, nhiếp ảnh tự sự đương đại có khả năng mang lại những trải nghiệm, mà thông qua những nhân vật luôn là “một ai đó”, cũng phản chiếu lại chính bản thân chúng ta.
Dựa trên nhiều ví dụ về nhiếp ảnh dàn dựng hiện đại, rõ ràng rằng các vấn đề cá nhân trở thành một thể loại diễn ngôn, nhấn mạnh khái niệm về sự gần gũi, cuộc sống thường nhật và tính chủ quan. Các tác phẩm nhiếp ảnh của những nghệ sĩ như Jeff Wall, Tom Hunter, hay Mitra Tabrizian có khả năng đưa ra những lời phê bình mang tính xây dựng và cần thiết về cách chúng ta sống hàng ngày, làm nổi bật những cách thức khác nhau trong việc tương tác với môi trường và với người khác.
Các bức ảnh được giới thiệu trong nghiên cứu này thể hiện những phản ứng quan trọng đối với quá trình xã hội hóa và cách mà cá nhân nội tại hóa, tiếp nhận các cấu trúc xã hội. Những tác phẩm này thách thức tính hợp lý, lối suy nghĩ thông thường và trật tự xã hội đã được thiết lập.
Với các tác phẩm tập trung vào mối quan hệ tình cảm gần gũi của chủ thể, các nghệ sĩ đã vén màn bạo lực – dù là bạo lực trực tiếp hay mang tính biểu tượng – mà chúng ta có thể vô tình hoặc cố ý thực hiện và chịu đựng trong mối quan hệ với người khác hoặc với môi trường xung quanh, qua đó đặt ra nghi vấn về những khuôn mẫu và định kiến liên quan đến việc che giấu các hình thức thống trị khác nhau – dù chúng ngày càng trở nên vô hình nhưng không vì thế mà yếu đi.
Những câu chuyện nhiếp ảnh dàn dựng và làm sáng tỏ các mối quan hệ mang tính quyền lực, những mối quan hệ rất khó để phá vỡ và thậm chí được nhận diện, bởi chúng có thể tồn tại do một mức độ đồng hoá nào đó, bị trộn lẫn với cảm xúc hoặc được biểu hiện qua những cử chỉ nhỏ nhặt nhất.
Ý tưởng nhiếp ảnh như “tấm gương phản ánh thực tại” trở thành phép ẩn dụ chính xác về cách mà nhiếp ảnh dàn dựng hoạt động, vì nó có thể phản ánh những mối quan tâm đương đại vượt ra ngoài bề mặt của sự vật.
Bản quyền bài viết thuộc về Beyond Photography, vui lòng không sao chép, reup dưới mọi hình thức.
