Hình ảnh dịch chuyển vì nó không mang một nghĩa cố định, mà sống bằng các bối cảnh đi qua; do đó, hiểu hình ảnh không phải là truy tìm một bản chất bất biến, mà là nhận diện những khả năng diễn giải, cảm xúc và quyền lực mà nó có thể kích hoạt.

Vì sao nói hình ảnh có "khả năng dịch chuyển"?

Khả năng dịch chuyển của hình ảnh không chỉ giới hạn ở việc một bức ảnh vật lý được truyền tay hay một tệp kỹ thuật số được chia sẻ trên mạng, mà sâu xa hơn, nó là sự dịch chuyển về mặt bối cảnh, ý nghĩa và bản thể luận.

• Sự tái bối cảnh hóa và Tính đa nghĩa: Mỗi sự dịch chuyển về vị trí của hình ảnh đều kéo theo sự thay đổi về ý nghĩa của nó. Hình ảnh mang tính đa nghĩa và không có một ý nghĩa nguyên thủy duy nhất bị khóa chặt bên trong nó. Một bức ảnh vốn được chụp như một bản ghi nhớ gia đình, khi lọt vào kho lưu trữ dân tộc học, nó lập tức bị cố định thành "Cô gái trẻ từ Fiji" dù không hề được chụp với ý đồ khoa học; nếu nó bước vào bộ sưu tập của bảo tàng nghệ thuật, nó trở thành "nghệ thuật"; nếu lọt vào bảo tàng lịch sử, nó trở thành "lịch sử". Ý nghĩa của hình ảnh không dính chặt vào chính nó, mà phụ thuộc vào cách nó được triển khai và bối cảnh mà nó xuất hiện.
• Sự dịch chuyển như một Hệ sinh thái: Nhà lý luận W.J.T. Mitchell ví hình ảnh giống như các sinh vật sống cư trú trong một môi trường truyền thông. Chúng có thể di cư từ nền văn hóa này sang nền văn hóa khác, từ phương tiện này sang phương tiện khác (một hình ảnh ngôn từ có thể tái sinh trong hội họa, một hình ảnh điêu khắc có thể đi vào điện ảnh). Chúng lan truyền như một loại virus trong ý thức và hành vi của con người, vượt ra ngoài bất kỳ hiện thân vật chất cụ thể nào.
• Sự phân mảnh và Tính linh hoạt trong Kỷ nguyên số: Trong môi trường kỹ thuật số, hình ảnh tách rời khỏi sự cố định của vật lý, trở thành một lớp thông tin khắp nơi, liên tục kết hợp và tái tổ hợp các dữ liệu, văn bản, điểm ảnh thông qua các mạng lưới. Hình ảnh số có thể xuất hiện đồng thời ở nhiều nơi, tạo thành những không gian thông tin tạm thời và các tự sự không ngừng biến đổi. Sự dịch chuyển này hủy bỏ lời hứa về tính minh bạch của hình ảnh, nhổ rễ nó khỏi các logic thị giác cũ như tính chỉ dấu.

Ví dụ: Deepfake và ảnh AI trong bầu cử Mỹ 2024 là một ví dụ rất rõ cho thấy hình ảnh không còn là một bằng chứng ổn định, mà trở thành vật liệu có thể bị tái tạo để sản xuất niềm tin và định hướng hành vi chính trị. Khi một hình ảnh được tạo ra hoặc chỉnh sửa bằng AI rồi đưa vào không gian truyền thông, nó không chỉ “phản ánh” sự kiện mà còn có thể tạo ra một thực tại xã hội mới, nơi người xem phản ứng với điều chưa chắc đã từng xảy ra. Ở đây, giá trị của hình ảnh nằm không phải ở tính xác thực đơn tuyến, mà ở khả năng gây tác động, gây tin tưởng, và gây nhiễu loạn nhận thức. Nguồn: https://www.aljazeera.com/news/2024/6/19/a-lack-of-trust-how-deepfakes-and-ai-could-rattle-the-us-elections

Vì sao hiểu hình ảnh chính là "hiểu các khả năng" của nó?

Chính vì hình ảnh liên tục dịch chuyển và không có ý nghĩa cố định, việc "hiểu" một hình ảnh không phải là đi tìm câu trả lời duy nhất ("Bức ảnh này có nghĩa là gì?" hay "Sự thật đằng sau nó là gì?"), mà là khám phá những tiềm năng, sức gợi và những thực tại mà nó có thể kiến tạo.

• Từ "Điều này đã tồn tại" đến "Điều này là có thể": Nếu Roland Barthes từng định nghĩa nhiếp ảnh qua cụm từ "điều này đã từng ở đó/tồn tại", thì triết gia Vilém Flusser lập luận rằng nhiếp ảnh thực chất nói lên rằng: "Điều này là có thể". Hình ảnh không chỉ đại diện cho một sự thật trong quá khứ, mà nó tạo ra một "quỹ tích của các khả năng". Mỗi lần hình ảnh được lặp lại hay dịch chuyển, nó mở ra khả năng của sự bất định, biến thể và nhân lên.
• Sức gợi và Quyền năng kiến tạo Thực tại: Như đã đề cập trong khái niệm "Sức gợi/Khả năng đáp ứng", kết cấu và tính thị giác của hình ảnh cung cấp những tiềm năng để người xem tương tác và kiến tạo ý nghĩa. Chúng ta không chỉ đánh giá hình ảnh, mà bản thân hình ảnh mang những giá trị mới vào thế giới, thách thức các tiêu chuẩn của chúng ta và buộc chúng ta phải thay đổi suy nghĩ. Chúng cấu thành một "tự nhiên thứ hai" hay những "cách thức kiến tạo thế giới" để định hình những nhận thức mới về thực tại.
• Hình ảnh như một Lời mời gọi không cạn kiệt: Susan Sontag khẳng định rằng sự khôn ngoan tột bậc của hình ảnh nhiếp ảnh là nó phơi bày bề mặt và buộc chúng ta phải tự suy ngẫm, cảm nhận, trực giác xem điều gì nằm bên dưới nó. Những bức ảnh, tự thân chúng không thể giải thích điều gì, mà là "những lời mời gọi không thể cạn kiệt cho sự suy diễn, suy đoán và giả tưởng".
• Sự tiến trình sinh thành: Tiếp cận hình ảnh dưới lăng kính của Gilles Deleuze, chúng ta không đánh giá một bức ảnh qua "danh tính" cố định của nó (nó là bản sao, hay nó nói lên sự thật/giả dối), mà đánh giá qua sự "khác biệt". Một hình ảnh không bao giờ là một bản sao thuần túy, mà tự thân nó là một điều mới mẻ; thực tại không bị mất đi mà đang trong trạng thái "trở thành một thứ khác". Bất kỳ một sự vật nào cũng là kỳ vọng của chính nó, là những gì xảy ra với nó, và là những khả năng tương lai của nó.

Ví dụ: Trường hợp các bức ảnh từ làng Lai Xá được tái ngữ cảnh hóa trong triển lãm năm 2023 cho thấy một hình ảnh cũ có thể tiếp tục sống và sinh nghĩa trong môi trường mới. Khi rời khỏi kho lưu trữ hay chức năng tư liệu ban đầu, ảnh không còn chỉ là dấu vết của một thời điểm đã qua, mà trở thành đối tượng nghệ thuật, đối tượng diễn giải và đối tượng đối thoại với hiện tại. Điều này cho thấy “hiểu” một hình ảnh không phải là đóng đinh nó vào nguồn gốc, mà là nhận ra những khả năng mà nó có thể mở ra khi đi qua các thiết chế và bối cảnh khác nhau.

Xem đầy đủ tại: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08949468.2024.2333678

Tóm lại

Chúng ta không thể "đóng đinh" ý nghĩa của một hình ảnh vì bản chất của nó là sự dịch chuyển – vượt qua các ranh giới phương tiện, băng qua các hệ tư tưởng, và trượt khỏi các ý đồ ban đầu của tác giả. Do đó, hiểu một hình ảnh không phải là cố gắng trói buộc nó về nguồn gốc phát sinh (điều này không những bất khả thi mà còn tạo ra một ý nghĩa mới). Thay vào đó, hiểu hình ảnh chính là nhận diện và nắm bắt các "khả năng" của nó: khả năng tạo ra sự cộng hưởng, khả năng sinh ra các chuỗi tự sự trong tâm trí người xem, khả năng mang lại quyền lực hoặc sự áp bức, và khả năng trở thành một "tác nhân" sống động định hình lại thế giới quan của chúng ta trong những không gian đồng tồn tại luôn đổi mới.