Một khung hình thực tế chỉ là bề mặt hai chiều, phẳng. Người xem sẽ không có trải nghiệm thực tế về hiệu ứng chiều sâu không gian, khó liên kết trải nghiệm xem ảnh và kinh nghiệm đời sống. Vì vậy, bài viết này chia sẻ một số kỹ thuật giúp chúng ta tạo hiệu ứng về chiều sâu cho khung hình.

Vật thể và không gian trong khung hình

Một vật thể nhỏ đặt trên một nền trống sẽ tạo cảm giác về không gian. Cảm giác vật thể đang nổi lên trên không gian, hoặc xuất như một một lỗ hỏng về phía trong.

Ảo ảnh cơ bản nhất này tạo ra một loại không gian rất đơn giản: vật này ở trước vật kia. Đây được gọi là mối quan hệ vật thể/không gian. Trong một khung hình, vật thể ở gần người xem nhất được gọi là tiền cảnh. Vật thể ở xa người xem nhất được gọi là hậu cảnh. Tiền cảnh và hậu cảnh giúp tạo ra cảm giác về chiều sâu cho bức tranh/ ảnh. Chúng cũng giúp người xem tập trung vào những chi tiết quan trọng nhất của khung hình.

Kiến thức về độ sâu và khoảng cách giúp ta hiểu không gian trong ảnh. Ví dụ, trong tranh của Rembrandt, ta thấy tiền cảnh, cây cỏ nằm giữa, và cảnh vật xa hơn phía sau. Mây cao và xa cũng thể hiện không gian. Tuy nhiên, trong nghệ thuật mô tả không gian ảo ảnh, những gợi ý này kém hiệu quả.

Trong tranh của Jean Hélio, cảm giác về không gian được tạo nên chỉ qua hình dạng, màu sắc và kết cấu. Những hình dạng nhỏ và phức tạp thường nằm trước nền lớn và đơn giản. Các hình dạng có thể chồng lên nhau, tạo bóng hoặc biến dạng, tạo ra cảm giác chúng di chuyển trong không gian. Helion dùng các yếu tố này một cách tinh tế và có tổ chức.

Trong nghệ thuật, vật thể và không gian có vai trò và đặc điểm riêng biệt. Vật thể thường cảm giác đậm đặc và nổi bật, trong khi không gian thì trông trống trải và nhẹ nhàng hơn, giống như sự khác biệt giữa diễn viên (vật thể) và sân khấu (không gian) trong một vở kịch. Dù diễn viên có di chuyển, sân khấu vẫn đứng yên. Một sân khấu trống, tĩnh luôn là một phần quan trọng của vở kịch.

Có một số cách để phân biệt vật thể và không gian trong một bức ảnh:

• Hình dạng lồi (với các đường viền cong ra) thường được nhìn như vật thể, trong khi hình dạng lõm (đường viền uốn vào) thường được xem là không gian.
• Kết cấu đặc giúp định rõ hình dạng “nổi bật lên”, còn thiếu kết cấu tạo cảm giác không gian trống trải.
• Màu sắc và độ sáng cũng ảnh hưởng đến cách ta nhìn nhận vật thể và không gian. Màu sắc đậm hoặc tối hơn, rực rỡ hơn thường khiến vật thể trở nên “nặng” và nổi bật so với màu nhạt hoặc kém rõ ràng.

Khi các đường nét ở gần nhau, chúng tạo ra một cảm giác về hình khối hoặc không gian “dương”, làm cho khu vực đó trở nên “nặng” hơn về mặt thị giác. Ngược lại, khi các đường nét cách xa nhau, khu vực giữa chúng trở nên “nhẹ” và trống trải hơn.

Không chỉ các yếu tố như kết cấu, đường nét, hoặc độ sáng sẽ quyết định cảm giác về vật thể/không gian; thường là sự kết hợp của nhiều yếu tố, và sức mạnh của một yếu tố có thể cân bằng hoặc làm thay đổi ảnh hưởng của yếu tố khác.

Trong tác phẩm của Gustav Klimt, sự pha trộn giữa các mối quan hệ vật thể/không gian tạo ra một cấu trúc phong phú gồm các khu vực mở và đóng, nổi và chìm, trống và đầy. Trung tâm bức tranh, nơi tập trung nhiều hình khối, trước một nền phức tạp hơn. Dù vậy, phần nền của khung hình vẫn đủ chi tiết để gần như trở nên nổi bật như tiền cảnh, khiến toàn bộ hình ảnh có vẻ như được nén lại. Khi bạn nheo mắt nhìn bức tranh, sẽ thấy nền mờ đi và các vùng ở hai bên hòa lẫn vào nền, mất đi sự phân biệt.

Sự chuyển (Gradient) trong khung hình

Dưới đây là một số phương pháp đơn giản giúp mang lại cảm giác chiều sâu cho khung ảnh. Các kỹ thuật này, vừa dễ hiểu vừa dễ áp dụng, đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra không gian ảo. Chúng có thể được sử dụng một cách độc lập hoặc kết hợp với nhau để tạo ra hiệu ứng về độ sâu và khối lượng trên một mặt phẳng.

Sự chuyển là việc thay đổi dần dần và có hệ thống về lượng trong hình ảnh, như màu sắc từ đậm sang nhạt, hình dáng từ phồng đến thu nhỏ, hoặc kích thước từ lớn qua trung bình đến nhỏ.

Sự chuyển giúp tạo ra không gian trong khung hình bằng cách thay đổi kích thước từ lớn sang nhỏ, tạo cảm giác về chiều sâu. Hendrick Avercamp sử dụng phương pháp này trong tranh vẽ cảnh người trượt băng: những người nhỏ hơn trên bề mặt băng lớn tạo ra hiệu ứng bước tiến về phía chân trời xa. Điều này chỉ là áp dụng nguyên tắc phối cảnh với việc sử dụng đường thẳng để tạo sự chuyển tiếp khung hình.

Để tạo cảm giác chiều sâu hiệu quả, sự chuyển tiếp cần phải đồng đều, từ từ và mắt không bị buộc phải nhảy, di chuyển đột ngột. Khoảng cách giữa sự chuyển phải thích hợp, giống như bậc cầu thang đều nhau tránh gây sự ‘gãy’ trong sự di chuyển của mắt trong khung hình.

Việc thiếu sự chuyển dần dần làm mất cảm giác về chiều sâu, khiến các hình dạng lớn và nhỏ đứng cạnh nhau cùng lúc mất đi cảm giác không gian thực. Trong tranh khắc của Picasso, thay vì thấy cái đầu gần và người mẫu xa, ta thấy một người nhỏ đứng cạnh cái đầu lớn, chỉ có cái bàn phủ lên chân người mẫu gợi ý về quan hệ kích thước trong khung hình.

Sự chồng (Overlap)

Chồng chéo, hay hiệu ứng một hình ảnh che khuất hình ảnh khác, là dấu hiệu cơ bản nhất của chiều sâu. Trong tranh Phục hưng, hình ảnh chồng lên nhau giúp xác định không gian từ gần đến xa mà không cần đến kích thước thu nhỏ theo khoảng cách như trong phối cảnh. Sự chồng chéo này giải quyết vấn đề mơ hồ về mặt thị giác và ngăn không gian trở nên bằng phẳng, cho phép chúng ta nhìn sâu vào khung hình một cách rõ ràng.

Trong tác phẩm của Edgar Degas, không gian và chiều sâu được mở rộng, tạo cảm giác thoáng đãng xung quanh mỗi đối tượng. Một chiếc mũ đặt ở phía trước, che một phần bàn và dải ruy băng, nhấn mạnh vị trí trước một nhóm mũ khác trên khán đài. Những mũ này lại che lấp phần đầu và vai của người phụ nữ, đặt cô ấy ở vị trí giữa. Cách này tạo đường đi rõ ràng cho mắt qua không gian trải dài trong bức tranh, với mỗi đối tượng có chỗ đứng rõ ràng, dù chúng như lơ lửng trong không gian như đĩa bay.