Giới thiệu Nhiếp ảnh gia (3) Jeff Wall: Bậc thầy của nhiếp ảnh dàn dựng

Jeff Wall là một nhiếp ảnh gia người Canada nổi tiếng quốc tế, được biết đến với những bức ảnh khổ lớn, phức tạp, có đèn nền, thường đề cập đến các vấn đề xã hội và lịch sử nghệ thuật. Ông được coi là một trong những nhân vật quan trọng nhất trong nhiếp ảnh đương đại và là thành viên nổi bật của Trường phái Vancouver (Vancouver School).

Mục lục Ẩn
1 Tiểu sử
2 Mối quan tâm
3 Phong cách hình ảnh
4 Quan điểm riêng
5 Điều gì khiến Jeff Wall đặc biệt?
6 Philosophy (Triết lý)
7 Các phê bình về Jeff Wall

Tiểu sử

Jeff Wall, tên đầy đủ là Jeffrey David Wall, sinh ngày 29 tháng 9 năm 1946 tại Vancouver, British Columbia, Canada. Ông lớn lên ở Vancouver và sớm bộc lộ sự quan tâm đến nghệ thuật. Cha mẹ ông, dù không quá am hiểu về nghệ thuật, đã đăng ký mua bộ sách Abrams Art Book Series hàng tháng, giới thiệu cho Wall những họa sĩ bậc thầy như Cézanne và Rembrandt, điều này đã ảnh hưởng đến ông suốt thời thơ ấu.

Wall theo học lịch sử nghệ thuật tại Đại học British Columbia (UBC) ở Vancouver, nơi ông lấy bằng Cử nhân năm 1968 và bằng Thạc sĩ năm 1970 với luận văn về nghệ sĩ Dada người Đức John Heartfield. Trong thời gian học tại UBC, ông đã thử nghiệm với nghệ thuật ý niệm (conceptual art) dưới dạng ảnh chụp kèm văn bản và phim. Năm 1970, tác phẩm của ông được trưng bày trong triển lãm nghệ thuật ý niệm mang tên “Information” tại Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại ở New York. Tuy nhiên, sau đó, Wall cảm thấy bế tắc trong nghệ thuật và ngừng sáng tác từ năm 1971 đến năm 1977.

Từ năm 1970 đến năm 1973, ông tiếp tục nghiên cứu sau đại học tại Viện Courtauld ở London, Anh, nơi ông dự định làm luận án tiến sĩ về Marcel Duchamp nhưng không hoàn thành. Tại Courtauld, ông là sinh viên của T.J. Clark, một học giả nổi tiếng về hội họa Pháp thế kỷ 19 và chủ nghĩa hiện đại. Thời gian ở London, ông đọc rất nhiều về triết học, lý thuyết phê bình và lịch sử hội họa, điêu khắc, nhiếp ảnh. Ông cũng đắm mình trong điện ảnh nghệ thuật châu Âu, đặc biệt là các bộ phim tự sự của các đạo diễn như Robert Bresson, Ingmar Bergman và Rainer Werner Fassbinder.

Sau khi trở về Vancouver vào năm 1973, ông bắt đầu giảng dạy tại Đại học Nghệ thuật và Thiết kế Nova Scotia (1974-1975), sau đó là Đại học Simon Fraser (1976-1987) và Đại học British Columbia (đến năm 1999).

Năm 1977, Wall quay trở lại sáng tác nghệ thuật, được kích thích bởi việc trở lại nơi ông từng thử nghiệm với hội họa thời trẻ. Chuyến đi đến Tây Ban Nha cùng năm đã đóng vai trò quan trọng khi ông nhìn thấy những tấm quảng cáo được chiếu sáng tại các trạm xe buýt, gợi cho ông ý tưởng kết hợp sự rực rỡ của quảng cáo với quy mô của hội họa cổ điển. Điều này dẫn đến việc ông bắt đầu tạo ra những bức ảnh khổ lớn, trong suốt, gắn trên hộp đèn, định hình phong cách đặc trưng của ông.

A Sudden Gust of Wind (after Hokusai) (1993)

Mối quan tâm

Mối quan tâm của Jeff Wall rất đa dạng và sâu sắc, phản ánh nền tảng học thuật vững chắc của ông về lịch sử nghệ thuật, lý thuyết phê bình, văn học và điện ảnh.

  • Lịch sử Nghệ thuật: Wall có sự quan tâm đặc biệt đến hội họa, đặc biệt là hội họa châu Âu thế kỷ 19. Nhiều tác phẩm của ông lấy cảm hứng trực tiếp hoặc gián tiếp từ các kiệt tác của các họa sĩ như Eugène Delacroix, Édouard Manet, Diego Velázquez và Francisco de Goya. Ông tìm cách đưa sự hoành tráng, cấu trúc và chủ đề của hội họa lịch sử vào nhiếp ảnh đương đại.
  • Điện ảnh và Quảng cáo: Wall bị hấp dẫn bởi cách kể chuyện bằng hình ảnh trong điện ảnh và cách trình bày bắt mắt của quảng cáo. Việc sử dụng hộp đèn của ông ban đầu được lấy cảm hứng từ các biển quảng cáo chiếu sáng. Ông gọi phương pháp làm việc của mình là “cinematography” (thuật điện ảnh), nhấn mạnh quá trình dàn dựng, chuẩn bị và hợp tác giống như làm phim.
  • Văn học: Văn học cũng là một nguồn cảm hứng quan trọng cho Wall. Một số tác phẩm của ông dựa trên các tác phẩm văn học, ví dụ như “After ‘Invisible Man’ by Ralph Ellison, the Prologue” lấy cảm hứng từ tiểu thuyết của Ralph Ellison, và các tác phẩm khác liên quan đến Franz Kafka hay Yukio Mishima.
  • Cuộc sống hàng ngày và các vấn đề xã hội: Mặc dù các bức ảnh của ông được dàn dựng tỉ mỉ, chủ đề của Wall thường xuất phát từ những khoảnh khắc ông chứng kiến, đọc hoặc nghe thấy trong cuộc sống hàng ngày. Ông quan tâm đến các vấn đề xã hội như sự tha hóa, xung đột giai cấp, bất bình đẳng chủng tộc và hoàn cảnh của người dân bản địa ở Vancouver.
  • Lý thuyết và Triết học: Wall không chỉ là một nghệ sĩ mà còn là một nhà lý thuyết và giảng viên nghệ thuật được kính trọng. Các bài viết và phỏng vấn của ông thường đi sâu vào các vấn đề triết học về nhiếp ảnh, sự biểu hiện và bản chất của nghệ thuật. Ông đã viết các tiểu luận quan trọng về sự phát triển của nghệ thuật ý niệm và vị trí của nhiếp ảnh trong nghệ thuật hiện đại.

Phong cách hình ảnh

Phong cách hình ảnh của Jeff Wall rất đặc trưng và dễ nhận biết, kết hợp nhiều yếu tố từ các loại hình nghệ thuật khác nhau.

  • Ảnh dàn dựng (Staged Photography): Đây là đặc điểm nổi bật nhất trong phong cách của Wall. Thay vì chụp lại những khoảnh khắc ngẫu nhiên, ông xây dựng và dàn dựng tỉ mỉ các cảnh quay, thường sử dụng diễn viên (thường là không chuyên), bối cảnh và đạo cụ. Quá trình này có thể mất hàng tuần hoặc thậm chí hàng tháng để lên kế hoạch và thực hiện.
  • Kích thước lớn và hộp đèn (Large-scale and Lightboxes): Nhiều tác phẩm nổi tiếng của Wall là những bức ảnh trong suốt khổ lớn được gắn trên hộp đèn. Kích thước lớn mang lại cảm giác hoành tráng, gợi nhớ đến hội họa lịch sử, trong khi hộp đèn tạo ra ánh sáng rực rỡ, gợi liên tưởng đến quảng cáo và màn hình điện ảnh. Việc sử dụng hộp đèn cũng góp phần nâng cao vị thế của nhiếp ảnh trong thế giới nghệ thuật.
  • “Near Documentary” (Gần tài liệu): Wall mô tả phong cách của mình là “near documentary”. Mặc dù được dàn dựng, các bức ảnh của ông thường trông giống như những khoảnh khắc đời thường được ghi lại một cách chân thực. Ông tái tạo lại những sự kiện hoặc cảnh tượng mà ông đã chứng kiến, nhưng có sự can thiệp và thay đổi để thêm yếu tố tự sự và thẩm mỹ. Điều này thách thức quan niệm truyền thống về nhiếp ảnh như một phương tiện ghi lại sự thật khách quan.
  • “Cinematography” (Thuật điện ảnh): Wall sử dụng thuật ngữ này để mô tả quá trình làm việc của mình, bao gồm việc chuẩn bị bối cảnh, con người và sự hợp tác giữa nhiếp ảnh gia và những người tham gia dự án. Các bức ảnh của ông thường có cảm giác như những khung hình tĩnh từ một bộ phim, giàu kịch tính và gợi mở câu chuyện.
  • Tham chiếu lịch sử nghệ thuật và văn hóa đại chúng: Phong cách của Wall thường kết hợp các yếu tố từ hội họa cổ điển, điện ảnh và quảng cáo. Ông tạo ra sự đối thoại giữa nghệ thuật “cao cấp” và văn hóa đại chúng, thách thức các giả định về giá trị và cách trình bày nghệ thuật.
  • Sự tỉ mỉ và chi tiết: Mỗi bức ảnh của Wall là kết quả của quá trình lên kế hoạch và thực hiện cực kỳ chi tiết. Mọi yếu tố trong khung hình đều được cân nhắc kỹ lưỡng để đạt được hiệu quả hình ảnh và tự sự mong muốn.
  • Sự mơ hồ và đa tầng nghĩa: Mặc dù các cảnh được dàn dựng rõ ràng, các bức ảnh của Wall thường chứa đựng sự mơ hồ và gợi mở nhiều cách diễn giải khác nhau. Ông không áp đặt một câu chuyện cụ thể mà mời gọi người xem tham gia vào việc kiến tạo ý nghĩa.
  • Bạn có thể xem phân tích về 1 tác phẩm của Jeff Wall tại Ý niệm của Bố cục trong Insomnia (1994) của Jeff Wall (Phần 02 – Phân tích Bố cục)

Quan điểm riêng

Quan điểm của Jeff Wall về nhiếp ảnh và nghệ thuật rất phức tạp và mang tính lý thuyết sâu sắc.

  • Thách thức vai trò tài liệu của nhiếp ảnh: Wall không tin rằng nhiếp ảnh chỉ nên giới hạn ở việc ghi lại thực tại. Ông cho rằng nhiếp ảnh có thể được sử dụng để tạo ra những hình ảnh hư cấu, giàu tính tự sự và thẩm mỹ, giống như hội họa hay điện ảnh. Bằng cách dàn dựng các cảnh, ông giải phóng bức ảnh khỏi trách nhiệm phải “chứng minh” một khoảnh khắc có thật đã xảy ra.
  • Nhiếp ảnh như một hình thức nghệ thuật tự trị: Wall đã đóng góp đáng kể vào việc nâng cao vị thế của nhiếp ảnh như một hình thức nghệ thuật độc lập, ngang hàng với hội họa và điêu khắc. Việc sử dụng khổ lớn, hộp đèn và sự phức tạp trong cấu trúc hình ảnh của ông đã giúp thay đổi cách công chúng và giới nghệ thuật nhìn nhận về nhiếp ảnh.
  • Sự kết hợp giữa kiểm soát và ngẫu hứng: Mặc dù nổi tiếng với việc kiểm soát chặt chẽ quá trình dàn dựng, Wall thừa nhận rằng sự ngẫu hứng vẫn tồn tại trong công việc của mình. Ông chuẩn bị kỹ lưỡng cho những gì có thể kiểm soát, nhưng cũng sẵn sàng đón nhận những yếu tố bất ngờ.
  • “Văn xuôi thơ” (Prose Poems): Wall gọi các bức ảnh của mình là “văn xuôi thơ”, theo Charles Baudelaire. Điều này nhấn mạnh rằng mỗi bức ảnh nên được trải nghiệm hơn là chỉ hiểu như một minh họa cho một câu chuyện cụ thể. Khoảnh khắc được chụp có thể là một phần của một kịch bản, nhưng những gì xảy ra trước và sau đó vẫn bỏ ngỏ, cho phép nhiều cách diễn giải.
  • Sự chú ý đến những góc khuất của cuộc sống hàng ngày: Wall quan tâm đến việc ghi lại những khoảnh khắc và không gian dường như bình thường, thậm chí tầm thường, trong cuộc sống đô thị. Ông tìm thấy “điều gì đó chưa được tiết lộ” trong những cảnh vật và tương tác hàng ngày.
  • Đối thoại với lịch sử: Thông qua việc tham chiếu đến hội họa và văn học kinh điển, Wall tạo ra một cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại. Ông đặt các vấn đề đương đại vào bối cảnh lịch sử và ngược lại.

Điều gì khiến Jeff Wall đặc biệt?

Điều khiến Jeff Wall trở nên đặc biệt nằm ở sự kết hợp độc đáo giữa nền tảng học thuật sâu rộng, phương pháp làm việc tỉ mỉ và tầm nhìn đột phá về nhiếp ảnh.

A View from an Apartment (Jeff Wall, 2004-2005)
  • Người tiên phong của nhiếp ảnh dàn dựng khổ lớn: Wall là một trong những người tiên phong trong việc sử dụng nhiếp ảnh dàn dựng ở quy mô lớn, mang tính điện ảnh và tham chiếu đến hội họa. Điều này đã mở ra những khả năng mới cho nhiếp ảnh như một phương tiện kể chuyện và biểu đạt nghệ thuật.
  • Sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành: Wall là một trong số ít các nghệ sĩ vừa là nhà lý thuyết vừa là người thực hành xuất sắc. Kiến thức sâu rộng về lịch sử nghệ thuật và lý thuyết phê bình đã định hình mạnh mẽ cách ông tiếp cận và tạo ra các tác phẩm nhiếp ảnh.
  • Việc sử dụng hộp đèn: Việc trình bày ảnh trên hộp đèn là một đặc điểm nhận dạng của Wall, tạo ra hiệu ứng thị giác mạnh mẽ và gợi liên tưởng đến các phương tiện truyền thông đại chúng.
  • Khả năng biến những điều bình thường thành phi thường: Wall có khả năng đặc biệt trong việc nhìn thấy tiềm năng nghệ thuật trong những cảnh vật và tương tác hàng ngày, sau đó tái tạo chúng một cách tỉ mỉ để làm nổi bật kịch tính và ý nghĩa tiềm ẩn.
  • Sự mơ hồ có chủ đích: Thay vì cung cấp câu trả lời rõ ràng, Wall tạo ra những hình ảnh gợi mở, khuyến khích người xem suy ngẫm và tự xây dựng câu chuyện cho riêng mình.
  • Ảnh hưởng đến thế hệ nhiếp ảnh gia sau này: Cách tiếp cận đột phá của Wall đã ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều nhiếp ảnh gia đương đại, những người đã tiếp tục khám phá khả năng của nhiếp ảnh dàn dựng và kể chuyện bằng hình ảnh.

Philosophy (Triết lý)

Triết lý của Jeff Wall về nghệ thuật và nhiếp ảnh xoay quanh một số ý tưởng chính:

  • Nhiếp ảnh như một hình thức biểu hiện phức tạp: Wall xem nhiếp ảnh không chỉ là một công cụ ghi lại mà là một phương tiện phức tạp có khả năng biểu đạt sâu sắc về con người, xã hội và thế giới.
  • Sự giải phóng nhiếp ảnh khỏi vai trò tài liệu: Một phần quan trọng trong triết lý của ông là giải phóng nhiếp ảnh khỏi sự ràng buộc của việc phải là một tài liệu “thật”. Ông tin rằng nhiếp ảnh có thể và nên được sử dụng để tạo ra những hình ảnh hư cấu, giàu trí tưởng tượng.
  • Sự tương tác giữa nghệ thuật và cuộc sống: Wall tìm thấy cảm hứng trong cuộc sống hàng ngày và sử dụng nghệ thuật để phản ánh, phân tích và làm nổi bật những khía cạnh của thực tại mà chúng ta có thể bỏ qua.
  • Vai trò của người xem: Wall tin rằng người xem đóng vai trò tích cực trong việc tạo ra ý nghĩa của tác phẩm. Ông cung cấp một khung hình, một khoảnh khắc, nhưng câu chuyện và sự diễn giải cuối cùng phụ thuộc vào kinh nghiệm và suy ngẫm của mỗi cá nhân.
  • “Chủ nghĩa hiện thực được nâng cao” (Heightened Materialism): Một số tác phẩm sau này của Wall chuyển từ bình luận ý niệm sang một dạng “chủ nghĩa hiện thực được nâng cao”. Ông tập trung vào việc tái hiện tỉ mỉ các chi tiết vật chất của thế giới, tạo ra những hình ảnh vừa quen thuộc vừa siêu thực.
  • “Sự thờ ơ có dấu ấn” (‘Marks of Indifference’): Trong tiểu luận cùng tên, Wall lập luận rằng nghệ thuật ý niệm đã đóng vai trò quan trọng trong việc đưa nhiếp ảnh vào trung tâm của nghệ thuật hiện đại. Ông thảo luận về các lý thuyết và quy trình liên quan đến việc sáng tạo và tiếp nhận nghệ thuật.

Những tác phẩm nổi tiếng (Famous works)

Jeff Wall có nhiều tác phẩm nổi tiếng và có ảnh hưởng, trong đó có thể kể đến:

  • The Destroyed Room (1978): Một trong những bức ảnh đầu tiên và mang tính biểu tượng nhất của Wall. Tác phẩm này là một cảnh dàn dựng mô tả một căn phòng bị phá hủy, lấy cảm hứng từ bức tranh “Cái chết của Sardanapalus” của Eugène Delacroix. Nó thách thức vai trò tài liệu của nhiếp ảnh và gợi lên các chủ đề về bạo lực và sự hủy diệt.
The Destroyed Room (1978)
  • Picture for Women (1979): Tác phẩm này tham chiếu đến bức tranh “Quán bar ở Folies-Bergère” của Édouard Manet. Wall tái hiện lại bố cục của Manet, đưa vào hình ảnh của chính mình và một người phụ nữ, đặt ra câu hỏi về cái nhìn của nam giới và sự biểu hiện trong nhiếp ảnh.
Picture for Women (1979)
  • Mimic (1982): Bức ảnh này mô tả một cảnh trên đường phố Vancouver, nơi một người đàn ông da trắng có cử chỉ phân biệt chủng tộc đối với một người đàn ông châu Á. Wall đã chứng kiến cảnh này và tái hiện lại nó một cách tỉ mỉ, làm nổi bật sự căng thẳng xã hội.
  • Milk (1984): Bức ảnh này chụp lại khoảnh khắc một người đàn ông đang ngồi trên vỉa hè và làm đổ sữa một cách ngoạn mục. Wall đã chứng kiến cảnh này trong đời thực và tái tạo lại nó, tạo ra một hình ảnh vừa đời thường vừa kịch tính.
  • A Sudden Gust of Wind (after Hokusai) (1993): Tác phẩm này lấy cảm hứng từ bản khắc gỗ của họa sĩ Nhật Bản Katsushika Hokusai. Wall tái hiện lại cảnh những người đi đường bị gió thổi tung giấy tờ, sử dụng kỹ thuật ghép ảnh kỹ thuật số để tạo ra hiệu ứng ấn tượng.
  • The Flooded Grave (1998-2000): Một tác phẩm phong cảnh mô tả một ngôi mộ bị ngập nước, gợi lên sự bí ẩn và suy ngẫm về cái chết và thiên nhiên.
The Flooded Grave (1998-2000)
  • After “Invisible Man” by Ralph Ellison, the Prologue (1999-2000): Dựa trên tiểu thuyết nổi tiếng của Ralph Ellison, bức ảnh này tái hiện lại cảnh căn phòng đầy bóng đèn của nhân vật chính. Tác phẩm sử dụng kỹ thuật ghép ảnh kỹ thuật số phức tạp để tạo ra hiệu ứng ánh sáng đặc biệt.

Các phê bình về Jeff Wall

Tác phẩm của Jeff Wall đã nhận được sự chú ý và đánh giá rộng rãi từ giới phê bình và học giả.

  • Người cách mạng hóa nhiếp ảnh: Wall được ca ngợi là người đã cách mạng hóa nhiếp ảnh và mở rộng ranh giới của nó như một hình thức nghệ thuật. Ông đã giúp đưa nhiếp ảnh dàn dựng và khổ lớn vào dòng chính của nghệ thuật đương đại.
  • Sự kết hợp độc đáo: Các nhà phê bình thường nhấn mạnh sự kết hợp độc đáo trong tác phẩm của ông giữa nhiếp ảnh, hội họa, điện ảnh và văn học.
  • Tính điện ảnh và tự sự: Phong cách “cinematographic” của ông được mô tả là tạo ra những hình ảnh giàu kịch tính và gợi mở câu chuyện, giống như những khung hình tĩnh từ phim.
  • Thách thức quan niệm về sự thật trong nhiếp ảnh: Việc sử dụng kỹ thuật dàn dựng của Wall đã đặt ra những câu hỏi quan trọng về bản chất của sự thật và sự biểu hiện trong nhiếp ảnh.
  • Sự tỉ mỉ và phức tạp: Quá trình sáng tạo tỉ mỉ và sự phức tạp trong cấu trúc hình ảnh của ông thường được ghi nhận.
  • Sự mơ hồ và đa tầng nghĩa: Các tác phẩm của ông được mô tả là chứa đựng sự mơ hồ có chủ đích, cho phép người xem tham gia vào việc diễn giải.
  • Tham chiếu lịch sử: Việc ông tham chiếu đến hội họa lịch sử được xem là một cách để đặt nhiếp ảnh vào bối cảnh truyền thống nghệ thuật rộng lớn hơn.
  • Đề cập đến các vấn đề xã hội: Nhiều tác phẩm của ông được đánh giá cao vì đã đề cập đến các vấn đề xã hội và chính trị một cách tinh tế thông qua các cảnh dàn dựng.
  • Việc sử dụng hộp đèn: Mặc dù là đặc điểm nhận dạng, việc sử dụng hộp đèn đôi khi cũng là chủ đề thảo luận, với ý kiến cho rằng nó có thể ảnh hưởng đến trải nghiệm xem ảnh.
  • “Chậm rãi” và cần suy ngẫm: Tác phẩm của Wall được mô tả là đòi hỏi sự xem xét kỹ lưỡng và suy ngẫm, khác với tốc độ tiêu thụ hình ảnh nhanh chóng trong thời đại kỹ thuật số.

Tóm lại, Jeff Wall là một nghệ sĩ có tầm ảnh hưởng lớn, người đã định hình lại cách chúng ta nhìn nhận về nhiếp ảnh. Thông qua việc kết hợp các yếu tố từ hội họa, điện ảnh, văn học và cuộc sống hàng ngày, cùng với phương pháp dàn dựng tỉ mỉ và việc sử dụng hộp đèn đặc trưng, ông đã tạo ra một phong cách hình ảnh độc đáo và giàu tính lý thuyết, thách thức các quan niệm truyền thống về nhiếp ảnh và mời gọi người xem tham gia vào quá trình kiến tạo ý nghĩa.

Nguồn sử dụng cho bài viết
Đọc thêm