Vì sao phải hiểu cho đúng?
Khi mới bắt đầu học về bố cục nhiếp ảnh, chắc hẳn ai trong chúng ta cũng dễ dàng tìm thấy các công thức bố cục (bài viết này tạm gọi là tip) như các quy tắc 1/3, quy tắc đường dẫn, frame in frame, … mà khi áp dụng những công thức này, ảnh sẽ “auto đẹp”.
Các công thức này không hề sai. Thậm chí chúng còn dễ hiểu, dễ thực hành một cách nhanh chóng và tiện hơn. Và quan trọng nhất là các Tip này đáp ứng tâm lý của người mới học bố cục: nhanh, gọn, súc tích.
Bên cạnh sự tiện lợi dễ dàng nhìn thấy trước mắt, việc nhắm mắt đâm đầu sử dụng những kỹ thuật ‘mì ăn liền’ một cách vô tội vạ mang lại hậu quả khôn lường: nhiếp ảnh gia thì ít mà thợ chụp ảnh thì ngày càng nhiều. Sở dĩ gọi họ là thợ chụp ảnh vì những người này chỉ chụp bằng cái tay chứ không phải bằng đôi mắt hay cái đầu; họ chụp như một thói quen và đánh mất đi sự nhạy cảm với khung hình
Thế nên, trước khi thực hành các Tip chụp ảnh trên mạng, bạn nên tìm hiểu kỹ càng nguồn gốc bởi lẽ những kỹ thuật ‘mì ăn liền’ chỉ là biểu hiện bề mặt của lượng kiến thức sâu rộng ẩn mình bên dưới. Do vậy, nếu chỉ biết về Tip mà quên đi kiến thức chuyên ngành, bạn sẽ mãi dậm chân tại chỗ và thậm chí tệ hơn, bạn bị chính những thứ mình biết ‘cầm tù’.
Vì vậy, trong giới hạn bài viết này, Beyond Photography sẽ diễn giải và đi sâu hơn vào những kỹ thuật chụp ảnh mà bạn thường thấy trong những bài viết nhan nhản trên mạng.
Các công thức bố cục thường gặp
Quy tắc 1/3 (Rule of thirds)
Trong những bài viết khác, người ta bảo rằng hãy để chủ thể hoặc đôi mắt của chủ thể nơi những giao điểm 1/3. Điều này giúp tấm ảnh của bạn trông thu hút hơn.
Bạn có biết vì sao tại những giao điểm 1/3 này thì chủ thể dễ gây ấn tượng hơn, thu hút hơn không?
Pythagoras (Py-ta-go) được truyền tụng là người đã khám phá ra các tỷ lệ của sự hài hoà. Trong tư tưởng của Pythagoras, số lượng tạo ra tỷ lệ và tỷ lệ tạo ra sự hài hòa.
Từ Harmonia trong tiếng Hy Lạp có nghĩa là “phù hợp với nhau” hoặc “kết hợp với nhau”. Sự hài hòa và công bằng là kết quả của sự cân đối hợp lý được thể hiện, và bản thân vũ trụ là một sự hài hòa trong đó tất cả các phần được liên kết với nhau một cách cân xứng.
Câu chuyện về việc Pythagoras khám phá ra các tỷ lệ hài hòa được kể đi kể lại bởi nhiều nhà văn, bằng tiếng Hy Lạp và tiếng Latinh, với một số biến thể nhất định, nhưng bản chất của nó nằm ở việc áp dụng bốn con số—12, 9, 8 và 6 – để tạo ra số Pythagore’ hài hoà’…
Và bạn có để ý gì không?
Khi kết hợp hai con số 6/9 và 8/12 thì bạn ra được tỷ lệ rút gọn là 2/3. Thực tế thì tỷ lệ 2/3 và 1/3 trong khung hình là như nhau vì chúng chỉ khác biệt ở nơi bạn bắt đầu ‘đếm’.
Theo đó, sở dĩ tỷ lệ 1/3 được ưu chuộng bởi vì cách sắp đặt vị trí chủ thể như giảm đi sự nhàm chán so với việc đưa chủ thể vào giữa khung hình. Hay nói cách khác, việc đưa chủ thể vào giữa khung hình tức nghĩa bạn đang áp dụng tỷ lệ 1/2 (6/12).
Vì thế, tỷ lệ 1/3 hay 1/2 không hơn không kém gì nhau. Chúng chỉ là những con số biểu trưng cho sự hài hoà. Nếu bạn hiểu và biết cách tận dụng thì những con số sẽ giúp bạn tạo nên tấm ảnh thú vị.
Câu trả lời: 1/3 chính là một trong những tỷ lệ tạo nên sự hài hoà.
Cuối cùng, việc phân chia khung hình theo những tỷ lệ 1/2, 1/3 hay 1/4 (còn rất nhiều những tỷ lệ khác) chỉ là cách người thiết kế bố cục chia khung hình ra thành các phần bằng nhau/giống nhau. Sự phân chia này đảm bảo các vùng được chia liên kết với nhau theo một tỷ lệ nhất định, chính tỷ lệ này tạo ra sự gắn kết, liên quan giữa các vùng trong khung hình.
Và việc đặt chủ thể, thành phần vào những điểm mạnh, đường mạnh như vậy chính là tận dụng ưu thế về mặt thị giác cũng như sự liên kết (giống nhau) đó.
Quy tắc đối xứng
Thông tin dễ thấy ở một bài viết khác:
Bố cục đối xứng cũng chia bức ảnh thành 2 phần bằng nhau, nhằm tạo sự cân xứng và vuông vắn (😩?) hơn cho mỗi khung hình. Thông thường, bố cục này được sử dụng để chụp 2 hoặc nhiều chủ thể có kích thước tương đồng và nằm đối xứng nhau. Nếu chủ thể không có sự tương đồng mà bạn vẫn chụp theo cách chia đôi khung hình, thì sẽ không được xem là một bức ảnh có bố cục theo hình thức đối xứng.
Quy tắc này được hiểu đơn giản là chủ thể sẽ ở cả hai nửa khung hình (trái – phải hoặc trên – dưới), đối xứng với nhau qua một trục khung hình.
Điều này tạo nên sự cân bằng về mặt thị giác, như một chiếc cân với hai bên có khối lượng bằng nhau. Từ ngàn xưa, con người đã luôn tôn vinh sự cân bằng (chúng ta bị phụ thuộc trọng lực mà). Vì vậy, đây là cách sắp đặt khá được ưa chuộng bởi các nhiếp ảnh gia vì nó dễ dàng chạm đến sự hài lòng ban đầu về mặt thị giác của người xem.
Nhưng ổn định quá dễ sinh ra sự nhàm chán.
Đặt ra một giả thuyết như thế này: với một khung hình đã sử dụng bố cục đối xứng, (khách hàng) hoặc bạn thay đổi quyết định, muốn thêm một (hoặc nhiều) thành phần nữa vào khung hình thì lúc này làm sao để duy trì được sự cân bằng thị giác này? Dĩ nhiên phương án đơn giản hơn là sử dụng một kiểu bố cục khác.
Đó là lý do bạn phải đi sâu vào cốt lõi, vào phần gốc rễ. Trong những tình huống như vậy, bạn không bị loay hoay trên set, không tốn thời gian và giải quyết được ngay vấn đề.
Người viết chỉ muốn bạn hiểu một điều: Sâu xa hơn của quy tắc này chính là việc cân nhắc tới vị trí của chủ thể/thành phần trong khung hình và tính toán cân bằng thị giác sao cho phù hợp và điều chỉnh được nếu có phát sinh ngoài ý muốn.
Quy tắc đường dẫn
Nhiều người thích những tấm ảnh có đường dẫn mắt bởi họ nghĩ những đường này sẽ giúp người xem tập trung vào hình ảnh và giúp tấm ảnh có chiều sâu. Điều này hoàn toàn không hề sai!
Nhưng leading line, theo như các kết quả trả về từ tìm kiếm, chúng ta đều dễ dàng thấy, công thức này là việc đặt chủ thể vào điểm cuối của con đường, hành lang, cây cầu, … và nó chết với những hình tượng như vậy. Bạn để ý kĩ mà xem, hành trình nhìn của chúng ta cũng không có gì quyến rũ hay thú vị vì chỉ nhìn một cái là xong.
Sâu xa hơn của Quy tắc đường dẫn là gì? Leading line hay đường dẫn là một trong những yếu tố (thuộc về Line) có khả năng tạo ra hướng/điều hướng người xem trong khung hình hình.
Hãy xem thêm bài viết Hướng bố cục: Kiểm soát cách mắt di chuyển trong khung hình (Phần 04)
Ngoài line, còn có shape (hình), có màu sắc và ánh sáng cũng có khả năng điều hướng mắt của người xem. Những yếu tố này thì đòi hỏi sự hiểu và vận dụng tinh tế hơn, ngầm sâu hơn, không gây chú ý.
VD nhìn vào một bố cục sử dụng quy tắc đường dẫn, bạn sẽ dễ dàng nhận ra ngay. A! đây là bố cục đường dẫn thay vì chú ý tới nội dung của khung hình, những điều sâu sắc mà tấm ảnh muốn truyền tải.
Khung hình có bố cục hiệu quả là việc điều khiển mắt người nhìn đến nhận ra được xác định trước, theo trình tự nhất định mà không làm người xem nhận ra họ đang bị dẫn dắt. Các đường nét khác nhau tạo ra nhiều năng lượng khác nhau, chúng ta cảm nhận khung hình uyển chuyển hay khô cứng là thông qua việc cảm nhận những năng lượng này.
