Biểu tượng là gì?

Biểu tượng là một sự vật (hay vật) gợi lên tầng ý nghĩa rộng hơn hoặc khác biệt so với nghĩa đen của nó.

Ví như người ta vẫn xem Đồng hồ là biểu tượng của thời gian.

Tại sao ý niệm thời gian có thể biến chiếc đồng hồ thành một biểu tượng ư?

Bởi lẽ đồng hồ, theo nghĩa đen, chỉ là một vật dụng vô tri. Trong khi đó, thời gian là một khái niệm vô cùng trừu tượng. Albert Einstein cho rằng thời gian là một chiều (dimension) trong cấu trúc không-thời gian (theo Thuyết tương đối); nhưng một số người thậm chí nghĩ rằng thời gian chỉ là trò chơi của trí tưởng tượng loài người.

Việc cụ thể hoá khái niệm trừu tượng này bằng một vật dụng mà chúng ta có thể thấy, cầm, nắm đã biến chiếc đồng hồ từ một sự vật vô tri trở nên sống động. Lúc này, đồng hồ không còn là một khối vật chất vô vị, nó ‘sống’ cùng văn hoá thời đại thông qua việc thể hiện ý niệm thời gian.

Vì thế việc biểu tượng hoá một sự vật, hay nói cách khác là gán cho sự vật này một khái niệm, giúp khái niệm trở nên cụ thể, giảm bớt tính trừu tượng và tiếp cận người xem dễ dàng hơn.

Tại sao biểu tượng cần thiết trong nghệ thuật nói chung và nhiếp ảnh nói riêng?

Một nghệ sĩ luôn có vô vàn ý tưởng trong đầu, và không phải ý tưởng nào cũng dễ dàng biểu đạt bằng lời, hoặc bằng ảnh một cách trực tiếp, gãy gọn. Chính vì thế, họ cần sử dụng biểu tượng như một vật ‘trung gian’ nhằm truyền tải ý tưởng ngắn gọn, hiệu quả.

Bên cạnh đó, một biểu tượng còn làm phong phú thêm các diễn đạt, không biến ý niệm trở nên khô khan, một chiều. Một biểu tượng là một bí ẩn, một manh mối để khán giả tự mình đào sâu, ngẫm nghĩ và phát triển ý niệm gốc.

Một tác dụng khác của biểu tượng giúp nghệ sĩ giao tiếp hiệu quả hơn với người xem là một số biểu tượng mang tính phổ quát. Tức nghĩa ai cũng biết về biểu tượng, ví như tên các thương hiệu. Vì vậy, vận dụng biểu tượng có sẵn vào tác phẩm giúp khán giả dễ dàng hiểu được thông điệp cơ bản của hình ảnh, không biến hình ảnh trở nên tối nghĩa.

Tuy nhiên, không phải biểu tượng nào cũng có tính phổ quát cao. Một số mang tính đặc thù gắn liền với văn hoá, thời kỳ hoặc một không gian cụ thể, ví như văn hoá địa phương hoặc được nghệ sĩ tạo nên. Tuy vậy, biểu tượng vẫn mang tính cộng đồng, vẫn có thể giao tiếp được với người xem vì bạn có thể tìm kiếm về biểu tượng thông qua Google hoặc tự thân nó có nghĩa thông qua việc phân tích ảnh!

Tạo biểu tượng thông qua phép Ẩn dụ

Một biểu tượng không thể được tạo nên bởi sự hời hợt, bạn không thể tuỳ thích gán ý niệm cho một sự vật nếu hai khía cạnh này không có sự liên hệ nào cả.

Phép Ẩn dụ, vì thế là cách thức biến một vật thành biểu tượng thông qua việc gán khái niệm cho sự vật, hiện tượng khi cả hai khía cạnh có mối liên hệ thông qua phương pháp so sánh, kết luận xuất phát từ sự tương đồng giữa hai khía cạnh (phương pháp loại suy – Analogy).

Trong ảnh trên, hình ảnh nắm đấm trở thành biểu tượng cho khái niệm sức mạnh.

Vậy có sự liên hệ gì giữa hình ảnh và khái niệm?

Nắm đấm của con người là một cấu trúc nhỏ gọn và dày đặc. Nó cho phép truyền một lượng lực đáng kể tới mục tiêu. Nắm đấm khép lại giúp tập trung tác động của một cú đấm lên một diện tích bề mặt nhỏ hơn, tăng khả năng gây sát thương cho đối thủ. Vì thế, khi bạn nắm tay lại thành hình nắm đấm, điều đó có nghĩa rằng lực tác động sẽ mạnh hơn.

Chính nguyên nhân vật lý này giúp hình ảnh nắm đấm (vốn chỉ là một động tác) được gán nghĩa sức mạnh (khái niệm trừu tượng) một cách hợp lý.

Việc hiểu về Biểu tượng giúp ích gì khi phân tích ảnh?

Khi ngôn ngữ bất lực thì hình ảnh lên ngôi. Hình ảnh là một dạng giao tiếp khác ngoài ngôn ngữ. Giao tiếp hình ảnh vì thế tinh gọn, cô động và tinh tế; bởi lẽ nếu có thể nói hết thì người ta không cần hình ảnh làm gì! Ngôn ngữ vẫn luôn có mặt hạn chế như thế.

Với tính chất giao tiếp gợi mở của hình ảnh, biểu tượng được sử dụng thường xuyên. Vì thế, nếu không biết cách ‘đọc‘ biểu tượng, bạn sẽ khó lòng phân tích ảnh rõ ràng.

Phân tích ví dụ

Thông tin đầy đủ của dự án: https://www.christophernunn.co.uk/edith

Thông tin trong ảnh

• Bối cảnh: căn nhà, phòng khách hoặc phòng ngủ
• Thời gian: ban ngày, tuy nhiên căn phòng có mood âm u, ảm đạm.
• Chủ thể chính: chiếc tivi bật nhưng không chiếu hình
• Chủ thể phụ: các vật dụng khác trong phòng

Thông tin ngoài ảnh

• Ngữ cảnh trong: dự án được chụp tại căn hộ của Edith sau khi cô ấy chết.
• Ngữ cảnh liên hệ: Edith là người tiêu xài hoang phí và ngoan đạo, tận tụy trong việc đi nhà thờ. Edith nhiều lần bị lừa qua thư rác cùng lời hứa hão huyền về sự giàu có và chiến thắng. Cô bị mắc kẹt trong sự nợ nần không lối thoát cho đến khi qua đời năm 2012. Tất cả những điều này bắt đầu khi chồng cô qua đời năm 1994.

Đọc bài Phân tích ảnh: Mối liên hệ giữa thông tin nội tại và bên ngoài ảnh (Phần 02) để nắm được cách phân loại thông tin khi phân tích ảnh

Bàn về chủ thể chính: chiếc tivi đại diện cho điều gì?

Ý niệm 1: Chiếc tivi là vật dụng hằng ngày trong gia đình, với công dụng chính là chiếu phim, chương trình truyền hình, … Thông thường, tivi khi được bật lên sẽ chiếu hình, trừ khi bị hư hỏng. Từ đây, chúng ta liên hệ với chủ đề chính ( xoay quanh nhân vật Edith): sự hỏng hóc của chiếc tivi tương đồng với cuộc đời ‘hư hỏng’ của Edith – người bị chôn vùi và chết trong nợ nần.

Ý niệm 2: Chiếc tivi thường được xem như cho cánh cổng dẫn đến một thế giới khác (như tấm gương). Hình ảnh tivi dù được bật vẫn không hiển thị ảnh gợi lên sự vô vọng, không lối thoát của Edith.

Chiếc tivi khi này đã trở thành biểu tượng gắn liền với Edith: nó vừa đại diện cho cuộc đời chán nản, vô vọng của Edith và thể hiện nỗi buồn của cô. Khi này, chiếc tivi không còn là vật dụng gia đình bình thường nữa.

Một vật thể có thể được gán với nhiều ý niệm, miễn là chúng có mối liên hệ với nhau. Đặc biệt, sự đa nghĩa của một biểu tượng giúp tăng tính gợi mở cho hình ảnh. Mỗi người sẽ ‘đọc’ được những khía cạnh khác nhau tuỳ thuộc vào trải nghiệm của họ.

Bạn có thể xem video này để hiểu vì sao Một tấm ảnh có nhiều cách hiểu?

Khả năng tự sự của chủ thể: tại sao nhiếp ảnh gia chọn hình ảnh chiếc ti vi?

Chiếc tivi được chọn làm chủ thể chính vì nó gợi lên hình ảnh Edith xem tivi giải trí. Nói cách khác, cô để tâm trí mình thoát khỏi hiện thực chán chường, bay bổng trong những chương trình tivi – nơi phơi bày sự hào nhoáng, vẻ đẹp giả tạo mà Edith khao khát.

Thông qua hình ảnh chiếc tivi, nhiếp ảnh gia gợi lên khoảng thời gian trước cái chết của Edith; chiếc tivi đang kể chuyện của quá khứ.

Các vật dụng xung quanh đại diện điều gì về Edith?

Tương tự như chủ thể chính, những chủ thể phụ cũng tiết lộ thông tin liên quan đến nhân vật Edith:

• Vòng ngọc trai tượng trưng cho sự giàu có (món trang sức mà người giàu thường hay sử dụng). Tuy nhiên nó không thuộc về ngôi nhà của Edith, một người nghèo khó túng quẫn. Trong trường hợp này, nó cung cấp thông tin về tính cách tiêu xài hoang phí dẫn đến cảnh nợ nần của cô.
• Con búp bê đại diện cho sự ngây thơ (gắn liền với hình ảnh bé gái). Món đồ này bộc lộ sự ngây thơ đến mức mù quáng, ngu ngốc của Edith khi tin vào những lời hứa viển vông về sự giàu có.
• Xấp tài liệu đại diện cho hoàn cảnh nợ nần (giấy nợ, hóa đơn,…) của Edith.
• Màn cửa đóng gợi lên ý niệm về cảnh hạ màn, sự kết thúc, cũng là kết cục của nhân vật Edith.

Phân biệt biểu tượng và Ẩn dụ

Biểu tượng (Symbol)	Ẩn dụ (Metaphor)
Biểu tượng là một đối tượng, hình ảnh, từ ngữ hoặc biểu tượng trừu tượng đại diện cho một ý nghĩa sâu hơn, thường không chỉ giới hạn trong phạm vi của nó mà có một mặt khía cạnh tiếp cận tượng trưng. Biểu tượng được sử dụng để truyền đạt ý nghĩa tinh thần, tôn thờ, hay những khái niệm trừu tượng mà không thể dễ dàng diễn đạt bằng ngôn ngữ thông thường.	Ẩn dụ là một phương pháp so sánh không sử dụng từ “như” hoặc “giống như”, mà thường dựa vào sự tương tự giữa hai đối tượng để truyền đạt ý nghĩa. Ẩn dụ là một loại biểu thức nghệ thuật trong đó một đối tượng được áp dụng vào một tình huống khác mà chúng chia sẻ một số đặc điểm tương tự.

Một ví dụ nữa cho bạn, theo bạn, chiếc mũ trong hình đại diện cho ai, tượng trưng cho thứ gì?

Kết luận

Một biểu tượng có sức biểu lộ cực kỳ mạnh mẽ, nó có thể gợi về một khoảnh khắc đã qua, đưa bạn vào những ý tưởng mơ hồ, trừu tượng nhất. Biểu tượng không nói huỵch toẹt, không diễn giải rõ ràng, nó thúc đẩy người ta phải suy tư về chính nó. Bản thân tấm ảnh cũng chính là một biểu tượng.

Sức mạnh của hình ảnh là ở chỗ này, tính gợi mở và soi sáng. Khi đọc hình ảnh cũng chính là lúc bạn tìm hiểu về chính mình.

Bên cạnh đó, việc hiểu cách hoạt động của biểu tượng cũng giúp bạn chụp ảnh tốt hơn, hay nói cách khác là giao tiếp bằng hình ảnh tốt hơn, tinh tế và uyển chuyển hơn.