Khi tiếp cận nhiếp ảnh, chắc hẳn bạn có thể nghe qua cụm từ ‘đôi mắt bố cục’, một kỹ năng mà mọi nhiếp ảnh gia đều muốn sở hữu. Vậy ‘đôi mắt bố cục’ là gì mà thần thánh đến vậy?

Hoặc bạn có thể nghĩ xa hơn, đến cốt lõi vấn đề, bố cục là gì?

Khái quát về bố cục

Bố cục, nói một cách đơn giản, là cách nhiếp ảnh gia sắp xếp, cân đo đong đếm các yếu tố xuất hiện trong ảnh để tạo cảm giác mượt mà, dễ chịu hoặc gây bất ngờ cho người xem và từ đó truyền tải thông điệp, ý niệm ẩn đằng sau.

Nghe có vẻ khá là dễ dàng, nhưng thực tế thì không như vậy. Các bạn mới chụp ảnh rất dễ dàng mắc lỗi bố cục khiến khung hình ‘bừa bộn’, gây khó chịu cho đôi mắt hoặc tạo nên một khung hình nhàm chán, và đặc biệt là một tấm ảnh với nhiều chi tiết ‘rác’.

Chi tiết ‘rác’ là những thông tin thừa thải, không có vai trò thiết yếu bổ sung cho thông điệp chung của hình ảnh, hoặc tệ hơn là làm lệch đi thông điệp chung và gây khó chịu cho đôi mắt người xem. Các chi tiết ‘rác’ thường có mặt do sự vô tâm của người chụp hoặc người chụp chưa được trang bị kiến thức về bố cục.

Chính vì thế, để hạn chế những lỗi khiến khung hình không đạt được mục đích đề ra, chúng ta hãy khám phá sâu hơn về yếu tố bố cục, cụ thể là nhiệm vụ của nó trong khung hình.

Nhiệm vụ của bố cục

Bố cục, về cơ bản, có hai nhiệm vụ chính:

Thứ nhất, việc sắp xếp bố cục giúp khung hình trở nên gọn gàng, chỉnh chu và dễ chịu. Không gây khó chịu cho người xem từ cái nhìn đầu tiên. Khi đã đảm bảo yếu tố về phần nhìn, nhiếp ảnh gia sử dụng yếu tố bố cục như một cách thức để truyền tải thông điệp theo hướng tinh tế và gợi mở.

Đảm bảo khung hình gọn gàng, chỉnh chu và dễ nhìn

Tài năng và đôi mắt ‘thần thánh’ của nhiếp ảnh gia Henri Cartier-Bresson là điều không thể phủ nhận, và mọi người đều muốn sở hữu đôi mắt của ông ấy. Tuy nhiên, bạn không cần phải trở thành một Henri Cartier-Bresson thứ hai. Bởi vì điều này thực tế không cần thiết và kém khả thi.

Bên cạnh đó, nhiếp ảnh đương đại hiện đang chú trọng vào tính thể nghiệm, ý niệm và bớt khắt khe hơn trong yêu cầu về kỹ thuật.

Tuy nhiên, nói như thế không đồng nghĩa với việc bạn có thể bỏ qua hoàn toàn các quy chuẩn về kỹ thuật. Một tấm ảnh vẫn phải đảm bảo về tính hình thức, tức là hãy tạo nên những tấm ảnh gọn gàng, chỉnh chu và dễ nhìn.

Để tạo nên một tấm ảnh chỉnh chu, đầu tiên cần xác định rõ bạn cần lấy những thông tin gì và lượng thông tin cần thiết xuất hiện trong khung hình.

Một số người có vẻ đã bỏ qua bước xác định lượng thông tin cần thiết, và một số khác lại chẳng quan tâm đến bước này, họ chỉ chụp theo cách vô thức như một cái máy. Và một khung hình lộn xộn, thiếu tính liên kết ra đời.

Đọc thêm bài viết Ngôn ngữ khung hình: cỡ cảnh (Phần 07) để hiểu thêm về bước này nhé

Sau khi đã xác định những yếu tố cần xuất hiện trong khung hình, hãy điều chỉnh vị trí và cả thời gian chụp để làm sao cho khung hình được gọn gàng nhất có thể. Cụm từ này mang hàm ý rằng bạn hãy kiểm soát hết mức để khung hình không có chi tiết rác. Có vẻ khá áp lực khi làm điều này, nhưng không đâu, bởi vì khi bạn đã xác định rõ ràng từ bước đầu thì công việc này chỉ là hệ quả.

Bên cạnh đó, để đảm bảo hơn trong việc tạo ra một khung hình chỉnh chu và dễ nhìn, hãy cân nhắc đến cả những nguyên tắc thị giác như tính toàn vẹn, tính phân tầng, phân cực và những nguyên lý nghệ thuật như tính cân bằng, tính tương phản hay tính tập trung,..v..v

Các bạn có thể tìm hiểu sâu hơn tại khoá học Bố cục của Beyond Photography

Nói chung, lý thuyết vẫn mãi chỉ nằm trên giấy nếu bạn không đưa nó vào thực tế bằng cách thực hành. Lưu ý rằng, hãy thực hành với chính máy ảnh của bạn bằng cách luyện tập trực tiếp trên viewfinder chứ đừng ‘thực hành’ với Photoshop hay những công cụ chỉnh sửa.

Bởi vì giai đoạn chập chững đầu tiên là giai đoạn quan trọng để bạn rèn luyện đôi mắt của chính mình, Photoshop chỉ là công cụ cứu cánh và phát triển hình ảnh. Nếu ưu tiên ‘cứu’ ảnh lỗi bằng Photoshop thì bạn vô tình biến đôi mắt thành công cụ thừa thải và mọi tấm ảnh được tạo ra đều mặc định bị ‘lỗi’. Trong khi ấy, đôi mắt, không phải máy ảnh, là yếu tố then chốt tạo nên một khung hình đẹp; và vì thế nó cần được nuôi dưỡng và luyện tập từng ngày.

Sử dụng bố cục như cách thức truyền tải nội dung hoặc bổ trợ cho việc truyền tải chủ đề

Bố cục vẫn sẽ mãi là một yếu tố kỹ thuật nhàm chán, chỉ để tô vẽ cho tấm ảnh thêm hút mắt một cách vô hồn nếu người chụp không phát triển nó. Những nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp đều tận dụng yếu tố này như một cách thức truyền tải thông điệp theo hướng tiếp cận thị giác một cách đặc sắc, khiến người xem ngưỡng mộ và không ngừng tò mò tìm hiểu thêm về hình ảnh.

Tấm ảnh thuộc dự án Laissez-Faire của nhiếp ảnh gia Cristiano Volk. Dự án thể hiện cái nhìn phê phán về chủ nghĩa tư bản, ghi lại những dấu hiệu và biểu tượng của nền văn hóa tiêu dùng của chúng ta bằng bóng đèn neon.

Dù chỉ là một hình ảnh đơn giản nhưng Traffic lights vẫn mang tính ý niệm thông qua cách thể hiện bố cục. Bạn có nhận ra không?

Câu trả lời chính là sự xuất hiện số lượng ‘khủng’ đèn giao thông chèn ép khung hình, khiến hình ảnh gần như không còn khoảng trống. Từ đây, người xem như bị đẩy vào tình thế mắc kẹt đi kèm cảm giác chật chội, ngột ngạt. Bằng cách tiếp cận ban đầu từ thị giác đến cảm giác và cuối cùng là truyền tải thông điệp phê phán lối sống tích trữ, ham muốn vô tận nơi chủ nghĩa tư bản và văn hoá tiêu dùng.

Show, don’t tell.

Bạn không cần phải trở thành một nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp mới có thể sử dụng bố cục để truyền tải thông điệp. Hãy thực hành mỗi ngày, với những tấm ảnh của riêng bạn, gắn liền với bạn. Và hãy đưa ý niệm của mình vào những yếu tố nhỏ bé ấy.

Đọc thêm bài viết Quan sát & Trải nghiệm thị giác (Phần 04)

Quy ước bố cục

Như đã đề cập, bố cục là cách nhiếp ảnh gia sắp xếp các yếu tố trong khung hình để tạo ra một bức ảnh hài hòa và thẩm mỹ. Bố cục nhiếp ảnh gồm nhiều yếu tố như chủ thể, ánh sáng, màu sắc, đường chéo, đường thẳng, khối, tương phản, khoảng cách và không gian âm,… Dựa trên đối tượng chính của nó, bố cục cũng bị chi phối bởi các quy tắc gắn liền với các yếu tố này và bị chi phối bởi nguyên lý thị giác cùng nguyên tắc nghệ thuật.

Vì vậy, nói chung, quy ước bố cục là tập hợp các quy tắc được xã hội hay một cộng đồng thừa nhận cho đến hiện tại. Các quy ước là ‘đường tắt’ giúp người học dễ nhớ và ứng dụng trong thực hành nghệ thuật một cách hiệu quả.

Tại sao lại nói các quy ước này là con ‘đường tắt’?

Bởi lẽ chúng là đúc kết ngắn gọn cho sự nghiên cứu, tìm tòi của nghệ sĩ. Ví như nguyên tắc 1/3 phổ biến trong nhiếp ảnh, nguyên tắc này được các họa sĩ và nhà văn phương Tây từ thời kỳ cổ đại sử dụng nó để sắp xếp các yếu tố trong tranh và tạo ra sự cân đối trong hình ảnh. Và sau này vào năm 1800, nhiếp ảnh Pháp Jules Itier sử dụng và sau đó được sử dụng rộng rãi trong các tác phẩm nhiếp ảnh. Như thế, nguyên tắc 1/3 đơn giản mà chúng ta sử dụng hiện nay là thành quả của hơn trăm năm thực hành, phát triển bởi các nghệ sĩ cổ đại. Nhờ sự đúc kết ngắn gọn mà những nghệ sĩ hiện đại dễ dàng ứng dụng vào thực hành.

Tuy nhiên, mọi vật đều có mặt đối lập, sự xuất hiện của những quy tắc ‘ngắn gọn’ cũng tạo nên tiền lệ xấu khi mà người ta bám víu vào tính tiện lợi của nó mà lười động não. Ít ai tìm tòi về cái căn nguyên của những quy tắc này để hiểu rõ và biết cách ứng dụng chúng hiệu quả. Đa phần người ta đều học thuộc lòng rồi đem vào ảnh chụp như một cái máy. Từ đó, người ta dễ bị phụ thuộc vào những nguyên tắc, hay nói đơn giản là máy móc trong cách ứng dụng.

Mọi quy tắc đều có thể bị phá vỡ, khi bạn thật sự hiểu rõ về chúng và hiểu rõ về mục đích khi làm việc này.

Một hình ảnh từ loạt quảng cáo mà Guy Bourdin đã thực hiện cho công ty giày Charles Jourdan vào cuối những năm 1970. The Guy Bourdin Estate, 2014.

Trong ảnh trên, nhiếp ảnh gia Guy Bourdin đã phá vỡ nguyên tắc về hướng, cụ thể là chuyển động của đôi chân, lệch sang bên phải và hướng mắt người xem ra khỏi khung hình. Nhưng nguyên tắc cân bằng đã được tuân thủ nghiêm ngặt khiến cho mắt của chúng bị kéo ngược về lại. Ở đây có sự giằng co thị giác giữa đôi giày (đỏ) trên bãi cỏ (xanh lục) được chiếu sáng và một lớp những căn nhà (tối hơn, nhỏ dần) ở phía sau. Dĩ nhiên, đôi chân/đôi giày đỏ đã chiến thắng.

Kết

Bố cục, cũng như các yếu tố kỹ thuật khác, là công cụ tuyệt vời và quan trọng nhất khi học nhiếp ảnh. Bởi vì không có tấm ảnh nào xuất hiện mà không có mặt yếu tố bố cục; kể cả một tấm ảnh trống bởi vì đó là lựa chọn không sắp xếp của nhiếp ảnh gia.

Nếu hiểu rõ, hiểu tường tận, không máy móc, bạn sẽ biến bố cục thành công cụ hữu hiệu trong việc truyền tải nội dung, thông điệp một cách mới lạ và đặc sắc.

Tuy nhiên, khi mới chập chững bước vào lĩnh vực nhiếp ảnh, bạn hãy khoan nóng vội trong việc tạo ra những hình ảnh ‘đồ sộ’ mà tập trung cải thiện khuyết điểm bản thân, tạo ra một khung hình chỉnh chu, sạch đẹp trước đã.