Mục lục
Hai loại thời gian
Như đã đề cập ở những bài viết trước, trong tự sự và kể chuyện bằng hình ảnh, chúng ta phải chú ý đến 02 loại thời gian: thời gian câu chuyện và thời gian truyện kể/tự sự.
- Thời gian câu chuyện: là thời gian thực khi diễn ra sự kiện được chụp ảnh lại, hoặc thời gian tuyến tính của câu chuyện tưởng tượng. Đây là loại thời gian gắn với tính liên tục diễn ra của sự kiện.
- Thời gian truyện kể/ tự sự: gắn với sự kể của người kể. Bởi vì khi kể truyện, người kể có thể rút ngắn, kéo dài hoặc đảo lộn sự tuyến tính của dòng thời gian sự kiện có tính nhân quả.
Đây là thời gian tâm lý, không mang tính tri nhận vật lý. Thước đo của thời gian này là sự biến đổi (tức sự kiện) được cảm nhận bởi ý thức con người, chứ không phải độ dài (Augoustine of Hippo).
Thời gian câu chuyện bao giờ cũng giả định xảy ra trước, thời gian tự sự sẽ xuất hiện sau. Đây là hai thời gian: một thời gian theo trật tự biên niên, nhân quả và một thời gian theo trật tự nhận biết và logic nhận thức.
Ví dụ, trong tấm ảnh Ophelia quen thuộc, chúng ta nhận thấy rằng thời gian được cho thấy trong ảnh thông qua đồ vật bị xáo trộn, không rõ là hiện đại những năm 2000s hay là quá khứ. Bên cạnh đó, thời gian sự kiện nơi câu chuyện diễn ra không theo mạch tuyến tính, mà có tính quy hồi; bởi vì nhiếp ảnh gia cho chúng ta ‘thấy trước’ hiện tại, kết quả. Sau đó, người xem tự mình quay về ‘quá khứ’ tìm hiểu nguyên nhân cho tình huống này.
Trật tự, thời lượng và tần suất
Trật tự
Sự tự sự có thể sắp xếp lại các sự kiện của câu chuyện theo ý muốn, miễn là trình tự của câu chuyện vẫn rõ ràng. Nếu không, cốt truyện sẽ không có sự thống nhất, mạch lạc và logic.
Vấn đề này đặc biệt thực tế đối với nhiếp ảnh, bởi vì chuỗi ảnh trong nhiếp ảnh chỉ đơn thuần là những mảnh ghép mang tính khoảnh khắc, hay những tấm ảnh đơn yên tĩnh. Đặc biệt, trong ảnh đơn, nơi chỉ thể hiện sự hiện diện yên tĩnh của khoảnh khắc, sự chuyển dịch của trình tự sự kiện được thể hiện thông qua bố cục.
Đọc bài viết Bố cục kể chuyện như thế nào?
Trong đó, chuỗi ảnh có sự dịch chuyển giữa các tấm ảnh – những khoảnh khắc, đã tạo nên dòng chảy sự kiện. Vì vậy, đối với dự án chuỗi ảnh, nhiếp ảnh cần phải chú ý để tiến trình trật tự diễn ra các sự kiện phải dễ hiểu và có logic.
Thời lượng
Thời lượng liên quan đến mối quan hệ bộ ba giữa thời gian người xem xem ảnh, thời gian được sắp xếp lại khi nhiếp ảnh kể truyện với thời gian diễn ra các sự kiện trong truyện.
Ví dụ, trong dự án The rage of devotion của nhiếp ảnh gia Liza Ambrossio nói về gia đình phù thủy Nahual (phù thủy Mexico giết người để trả thù) của cô.
Xem dự án tại: https://lizaambrossio.com/the-rage-of-devotion/
Dự án với lượng lớn hình ảnh mô tả về gia đình từ nguồn gốc đến hiện tại, đồng nghĩa với việc người xem sẽ dành thời lượng lớn để xem những hình ảnh về gia đình phù thuỷ hơn. Điều đó nhấn mạnh chủ đề chung của dự án.
Tần suất
Tần suất là mối quan hệ thứ ba có thể giữa thời gian kể truyện và thời gian câu chuyện. Gerard Genette phân biệt các dạng sau:
(1) Đơn nhất: Một diễn đạt duy nhất trong lời kể tương ứng với một thời điểm duy nhất trong câu chuyện, ví dụ: “Hôm qua, tôi đi ngủ sớm”;
(2) Đa đơn: Nhiều diễn đạt, mỗi diễn đạt tương ứng với một thời điểm khác nhau trong câu chuyện, ví dụ: “Thứ Hai, tôi đi ngủ sớm; Thứ Ba, tôi đi ngủ sớm; Thứ Năm, tôi đi ngủ sớm”;
(3) Lặp lại: Nhiều diễn đạt trong lời kể tương ứng với cùng một thời điểm trong câu chuyện, ví dụ: “Hôm qua tôi đi ngủ sớm; hôm qua tôi đi ngủ sớm; hôm qua tôi đi ngủ sớm”;
(4) Lặp đi lặp lại: Một diễn đạt duy nhất trong lời kể tương ứng với nhiều thời điểm khác nhau trong câu chuyện, ví dụ: “Cả tuần, ngày nào tôi cũng đi ngủ sớm.”
Theo đó, xét về nhiếp ảnh, tuần suất hay sự lặp lại được thể hiện thông qua sự lặp lại các khoảnh khắc tương tự nhau trong chuỗi ảnh để nhấn mạnh một cảm giác hay một điều gì đó quan trọng, kéo dài thời gian câu chuyện được kể.
Sự lặp lại nhằm kéo thời gian trải nghiệm này đa phần xuất hiện trong chuỗi ảnh, nơi có sự chuyển dịch của chuỗi sự kiện tạo thành dòng chảy sự kiện hơn là ảnh đơn. Bởi vì về bản chất, tấm ảnh đơn chỉ là một khoảnh khắc ngắn ngủi không hơn không kém.
Ví dụ, trong dự án Nemini Parco của nhiếp ảnh gia Jesus Monterde. Người xem được trải nghiệm sự tần suất lặp lại quá trình sống – chết vô hạn (dù chỉ được xem một dự án với độ dài có giới hạn). Thời gian kéo dài đến mức trở nên vô nghĩa. Và vì vậy, ý niệm sống – chết vượt ra khỏi đời sống hữu hạn, đó là quy luật chung mà mọi sinh vật đều phải trải nghiệm.
Xem dự án tại https://vimeo.com/232804878
Phá vỡ sự tuyến tính của thời gian
Người kể truyện bao giờ cũng chọn một điểm mở đầu để bắt đầu câu chuyện, đồng thời chọn một điểm kết thúc, bởi trong phạm vi ấy câu chuyện mới có ý nghĩa. Điểm mở đầu ấy được coi là “hiện tại” – hiện tại hàm ẩn, hiện tại ‘giả’.
Do đó nếu thời gian câu chuyện là chuỗi liên tục phát triển theo chiều thuận thì thời gian tự sự có thể tiến tới, có thể hồi tưởng, hồi thuật. Genette đã đề xuất các khái niệm như Sự sai lệch thời gian, Sự mở đầu, Sự mở rộng bao trùm, Trần thuật đón trước.
Các cách kể chuyện có thể kể đến:
- Kể theo trình tự trước sau của câu chuyện.
- Truyện đơn tuyến, bắt đầu từ thời điểm gây ấn tượng → kể chuyện bắt đầu ở giữa câu chuyện, phá vỡ tính liên tục của nó, sau đó lại quay lại giải thích nguyên nhân.
- Đảo thuật (analepsis) là phương thức trần thuật kể lại những gì đã xảy ra trước đó → tuôn trào dòng chảy ký ức, hết ký ức này đến ký ức khác.
- Dự thuật (prolepsis) là người kể thông báo trước những gì sẽ xảy đến trong tương lai của câu chuyện, gây đợi chờ cho người đọc.
Bản quyền bài viết thuộc về Beyond Photography, vui lòng không sao chép, reup dưới mọi hình thức.
